Методика проведения технологического контроля работы сооружений по очистке сточных вод (стр. 32 )

Жіп тәрізді балдырлар

Токсиканттарға және оттегінің жетіспеушілігіне орнықты

¯ ­

Zoogloea

ОБТ бойынша жоғары жүктелімдерге орнықты, токсиканттардың әсеріне, оттегінің жетіспеушілігіне, сарқынды суларға, тағамның элементтері бойынша дистеңгерімділікке орнықты

¯ ­

Жіп тәріздіі тиондық бактериялар

Оттегінің жетіспеушілігіне, бұзылған өнімдерге, сарқынды суларға, тағкамның элементтері бойынша дистеңгерімділік, токсиканттардың әсеріне орнгықты

¯ ­

Жіп тәрізді балдырлар

Суда ерігіш тез ашитын органикалардың жоғары құрамына, оттегінің төмен құрамына орнықты

¯ ­

Тұнба үлдірлеріндегі флокулирлық бактериялар

Токсиканттардың әрекетіне, оттегінің жетіспеушілігіне сезімтал тазартудың сапасына тұрақтылықты қамтамасыз етеді

¯ ­

Сапрофтық саңырауқұлақтар

Ащы сарқынды суларға орнықты

¯ ­

Түссіз жгутиктер

ОБТ бойынша жоғары жүктелімдерге, оттегінің жетіспеушілігіне, токсиканттарға, шіру процестеріне орнықты

¯ ­

Ұсақ жалаңаш амеба

ОБТ бойынша жоғары жүктелімдерге, кислородтың жетіспеушілігіне, токсиканттарға орнықты

¯ ­

Ұсақ раковинді амеба

ОБТ бойынша жоғары жүктелімдерге, оттегінің жетіспеушілігіне, токсиканттарға орнықты, тұнба үлпегінің диспергирленуі кезінде молынан өседі

¯ ­

Ірі раковинді амеба

Тез ашитын органика бойынша жүктелімдерге орнықты

¯ ­

Еркін жүзетін инфузория (ірі нысандар)

Оттегінің жетіспеушілігіне, лайды нашар араластырғанда, оны тыңайтқанда және шірігенде, тез ашитын органика бойынша жүктелімдерге орнықты

¯ ­

Брюхореснтті инфузория*

Жоғары бейімделген-экологиялық иілгіштігінің кейбір түрлері. Тұнба үлпегін жылжу тірегі ретінде пайдаланады

¯ ­

Коловраткалар

Кең экологиялық иілгіштік, жекелеген түрлері кенет тербелістерге рН орнықты, әдетте, оттегінің жетіспеушілігіне сезімтал

¯ ­

Нематодтар

Кейбір түрлердің жоғары экологиялық иілгіштігі (жыртқыштарды пайдалануды қоспағанда) лай қоспасында оттегінің жетіспеушілігіне сезімтал емес, лай үлпектерінің қоюланған және нығыздалған кездегі минералданған көрсеткіштері, мұндай жағдайда нематодтар өзінің санын едәуір өсіре алады

¯ ­

Бекітілген инфузория

Оттегінің жетіспеушілігіне, жүктелім-дерге, лай қоспаларын нашар араластыруға және токсиканттардың, әдеттегідей, әрекетіне сезімталдығы, тазартудың жақсы сапасының көрсеткіштері

¯ ­

Азщетинкті құрттар

Жыртқыштық түрлер – нитрифика-циямен терең тазартудың көрсеткіштері. Голозойдтық азықтану түрлері - әртүрлі үлгідегі тұнбаларды қарапайым омекендеушілер

¯ ­

Брюхоресничті құрттар (гастротрихтер)

Жоғары сапалы тазарту көрсеткіштері, нитрифицирленген тұнба

¯ ­

Сорушы инфузория

Инитрификациямен (барлывқ жыртқыштар сияқты) тараң тазарту көрсеткіштері

¯ ­

Жайбасарлар

Сорушы жыртқыштар, оттегінің жетіспеушілігіне сезімтал. Иитрифицирленген, жүктелімі төмен тұнбаны жоғары тазартудың көрсеткіштері

¯ ­

Жыртқыш коловраткалар

Тазартудың жоғары сапасын, нитрификацияның дамыған процесін, жақсы аэрациялық жағдайларды, лайды қанағаттанарлық минералдайды сипаттайды

¯ ­

Жыртқыш саңырауқұлақтар

Жоғары көріністі әртүрлілігі бар және қолайсыз әсерлерге орнықты тұнбаларда пайда болады. Терең ни­трификациямен жақсы тазарту сипатталады

9.3.-сурет. Биоценоздерде қалыптасқан уыттарды жүйелі ауыстыру (сандық басымдық кезінде индикаторная роль бағаланады).

Уытты сарқынды сулардың әсер етуінен кейін салдарлардың интенсивтілігі бойынша бұзушылық үш дәрежеге бөлінеді:

1. Әлсіз бұзылған биоценоздар - гидробионттер түрлерінің инцистирленеді, өледі жән биоценоздің кем дегенде 30% - ы жоғалады (әдетте жыртқыштар, бекітілген инфузоря мен коловраткалар жоғалады).

2. Орташа бұзылған биоценоздар - 50% түрлері жоғалады.

3. Күшті бұзылған биоценоздар - биоценоздағы қарапайым түрлердің 50%-дан көбі инцистирленеді және жойылады немесе ол толығымен өледі. Орташа және күшті бұзушылық кезінде токсиндік әрекеттің зардаптарын жұмсарту, әсіресе орнықты токсиндік заттардың әрекеті кезінде, мұнай және мұнай өнімдері, және металл, пестицидтер мен басқа ксенобиотиктер тәрізді күшті ықпал ететін токсиндер бойынша іс-шаралар жүргізу міндетті түрде қажет.

Оттегінің жетіспеушілігі кезіндегі лай. Жіп тәрізді бактерияларға Thiotrix, Sphaerotilus, Beggiatoa оттегінің (аэрация) оттегінің қысқа мерзімді артуы кезінде теңелуі мүмкін. Перитрих роттық саңылаудың газды шарлары (фото 48) үрленеді. Бекітілген кірпікті дискісі бар, жылжымайтын Opercularia тән. Созылмалы жағдайдағы немесе сығымдалған күйде салқындатылған жылжымайтын коловраткалар байқалады. Әртүрлі талшықтардың үлкен мөлшері. Инфузориялар басымдыққа ие Paramecium caudatum оттегінің жетіспеушілігіне өте шыдамды нысан ретінде, шіріген лайда өмір сүруге қабілетті. Лайдың үлпектері лай үстіндегі суға түссе, лайланады.

Сондай-ақ биологиялық тазарту процесін индикаторлық бағалау кезінде тәулігіне 10 мың м3 аз сарқынды суларды тазартатын шағын құрылыстар үшін тән лай биоценозының маусымдық өзгерістерін ескерген жөн. Белсенді лайдың жаздық биоценозы өзге де тең жағдайлар кезінде (сарқынды сулардың құрамы, құрылыстарды пайдалану режимдері) құрам көрінісі бойынша қыстықтан гөрі аздап бай. Биоценозды жыл маусымдары бойынша ауыстыру заң бойынша гетерогенді сукцессия өтеді, бірақ ірі тазартылатын құрылыстарда, ыстық сумен жабдықтау жағдайында, маусымдық өзгерістер едәуір аз болады.

М қосымшасында белсенді лай биоценозының сарқынды суларды биологиялық тазарту құрылыстарында кейбір әртүрлілігі көрсетілген.

Гидробиологиялық қорытынды жасау. Жұмыс журналын жүргізу. Гидробиологиялық талдаудың нәтижелері мен организмдердің сандық шоты бойынша 7-кестеде жасалған.

Биоценозға сипаттама беру кезінде жекелеген аз санды түрлерге назар аудармаса да болады, қоғамдастықтың сипаттамасы ғана бірыңғай тұтастық ретінде дұрыс тұжырымдар алуға мүмкіндік береді. Гидробиологтың ерекше назары едәуір сандық дамуға, биоценоздан сол немесе өзге түрдің басылуына немесе жоғалуына қызмет етуге тиіс. Түпкілікті тұжырымдар үстем жағдай немесе индикаторлар түрлерін айқындайтын жоғалып кету, көріністің әртүрлілік индексі бойынша жасалады. Гидробиологиялық талдаудың нәтижелерін биологиялық тазарту процексінің жағдайымен, тазартылған құрылыстарды пайдаланудың технологиялық режимімен байланыстыру белсенді лайда табылған организмдер индикаторлық топтарға біріктіріледі және олардың сандық мәндері талданады. Әрбір құрылыс үшін биологиялық тазарту процесін жүргізудің жақсы және жаман жағдайлары үшін тән өзінің биоиндикаторларының сандық мәндерін айқындауға тиіс. Индикаторлардың әмбебап сандық мәндері тазарту құрылыстарының барлық үлгілері үшін алудың сәті түспеді, бұл биологиялық тазартудың әрбір жүйесінің бірегейлігін тағы да дәлелдеді.

Индикаторлық талдауды зерттеу гидробиологқа алынған гидробиологиялық дерек - терді тазартудың негізгі технологиялық тораптарының жұмысымен байланыстыруға мүмкіндік береді, бірақ, қажетті қосымша ақпаратты жоғалту және қате тұжырымдар алу қаупінің бар екендігі рас. Мысалы, пайдалану режимінің сипаттамасы үшін барлық бекітілген инфузориялардың саны талданады және еркін жүзгіштердің санымен салыстырылады. Сонымен бір мезгілде бекітілген инфузорияларды біріктіретін топта, әртүрлі толерангттылықтың, әртүрлі экологиялық аумақтарға аэрофильділік пен туралаушылық өкілдерін табуға болады, бұл арада сондай-ақ жеке даралығы есекерілген. Түрі Aspidisca costata және Carchezium тектің өкілдері ластаудың жоғарғы мазмұнына, оттегінің жетіспеушілігіне және т. б. кеңінен бейімделу мүмкіндіктерімен жоғары орнықтылықты иеленеді, осыған орай олар құрылыстардың әртүрлі үлгілерінде кездеседі және осыларды олардың пайдаланудағы индикаторлық түрлері едәуір шектелген.

Гидрохимиялық деректері бар гидробиологиялық талдаудың негізінде алынған тұжырымдарды салыстыру кезінде олардың сәйкес келмеуінің мүмкін екендігін ескерген жөн, өйткені гидробиологиялық талдау бұзушылықтарды аса жылдам анықтайды. Сарқынды сулардың қолайсыз әсері кезінде немесе тазартқыш құрылыстарды пайдаланудың технологиялық режимінің тазарту сапасы, тіркелген химиялық талдаулармен, қанағаттанарлықпен сақталуы мүмкін, ал гидробиологиялық зерттеу үлпектердің бүлінгенін дереу анықтау және биоценоз құрамындағы өзгерістер мен тұнба организмдерінің физиологиялық жай-күйі. Гидрохимиялық деректер бойынша тазарту сапасының нашарлауының осындай кешігуі үлпектердің бұзылуы кезінде тұсіндіріледі, тұнба үлпектері мен тұнба организмдерінің жекелеген клеткаларының бүлінуі кезінде тазарту кейбір уақытта оларды ішкі ферменттер жүзеге асырады.