Методика проведения технологического контроля работы сооружений по очистке сточных вод (стр. 30 )

Түссіз талшық тасығыштар. Жұқа плазматикалық қабығы бар, дененің тұрақты формасы айтарлықтай бір немесе бірнеше талшықтармен, айқындалуы қиын тұрақты елестейтін организмдер. Талшықтасығыштардың көлемі әдетте 10-нан 20 мкм-ге дейін құрайды, 50 мкм-ден аспайды, дара түрде де, тізбек нысанында да кездеседі. Ласталған суларда шар көріністі Oicomonas түзіледі, бір ұзын талшық бойынша шар тәрізді тізбектер түзіледі, оның әрбір дарасы бір ұзын талшық бойынша түзіледі. Бұдан басқа суларға екі талшығы бар Bodo - жалғыз келеді: обіреуі (жүзбелі) - алға жүреді, екіншісі (субстратқа бекіту үшін қызмет етеді) – кері жүреді. Олардың негізгі қорегі бактерияларды, лайдың органикалық затта ерітілген ұсақ органикалық бөлшектерді құрайды. Түссіз эвглендік талшықтасығыштар әдетте Astasia, ол парамилон артық өнімінің зерен плазмасында болуымен ерекшеленеді, зереннің саны Astasia тағамының молшылығы кезінде өседі және лай үлпектерінің ішінде қозғалады. Талшықты класқа толықтыру ретінде құрылысы оларға ұқсас хризомонад бірклеткалы түссіз балдырлар қарастырылады. Аэротенктерде әсіресе тоғандарда, алаңдарда жақсы тазарту кезінде жылдың жылы уақытында сүзу массасында жасыл эвгленовты Euglena, Phacus, Trachelomonas өседі. Осы сыныптың аса ірі өскіні - Peranema trichophorum жыртқыштар – аэротенктердің лайда жақсы нитрификацияланған қасиеттерімен толық биологиялық тазартуға жұмыс істейтін биоценозында дамиды. Төмен энергетикалық процестер және жоғары сапробиологиялық валенттілігі талшықтасығыштарға жоғары жүктелім кезінде немесе құрылыстарды іске қосу кезеңінде, лай қоспаларында оттегінің төмен болуы жағдайында, авариялық тастандылар мен жүктелімдер сәтінде мүмкіндік береді. Орнықты лайлардаа бұл топ әдеттегі массада дамымайды, ал олардың биоценоздарда пайда болуы құрылыстың технологиялық режиміндегі қолайсыздықтар туралы айта алады.

Кірпікті инфузорияның Ciliata кіші түрі. Инфузориялардың индикаторлық мәні олардың қоректену тәсілімен және белсенді лайдың үлпектері бар ассоциациямен айқындалады. Инфузориялардың үлпектермен ассоцияланған дәрежесі соңғыларының кемелденуіне байланысты. Ұсақ диспергирленген үлпектері бар белсенді лайда еркін жүзетін, еркін жүретін бактерияларды жейтін ірі инфузорияны иеленеді. Үлпектерді қалыптастыру процесінде сандық дамуы жыртқышты еркін жүзетін және үлпектердің бетінде қалқитын, бактерияларды жейтін брюхоресникалық инфузория алады. Перитрихтер тікелей өзінің стебелькаларымен үлпектекрге бекітілдеді, олардың пайда болуы үлпектердің даму және қалыптасу процесінің аяқталуына байланысты. Бекітілген инфузориялардың функциясы - тазарту процесін аяқтай және үлпектермен байланысын жоғалтқан бактерияларды жей отырып, судың лайлануын төмендетеді.

Әртүрлі әсерлердегі тазарту процесінде белсенді лайлардағы цилиаттар жағдайында бекітілген инфузория едәуір сандық популяциялық, сондай-ақ көріністі және тектес өзгерістермен расталды. Сондықтан тазартудың жай-күйін бағалау кезінде оларға ең алғашқы көңіл бөлінеді. Көптеген жеке түрлер тазарту процесінің әртүрлі қағидатты жай-күйлерінің индикаторлары болып табылады. Vorticella campanula және Vorticella nebulifera көп санының келуі лайды кем жүктеуде көрсетіледі, сонымен бір мезгілде Vorticella microstoma ретінде қарама-қайшы жағдайларды сипаттайды.

Тазартудың технологиялық процесінің сипаттамасы кезінде кірпікті инфузорийлердің физиологиялық жағдайы елеулі мәнге ие. Инфузорий ең қарапайымдылар тәрізді қолайсыз жағдайлар туындаған кезде өз денесінің айналасында ерекше қабық шығару, яғни инцистирлену, осылайша қоршаған ортаның әсерінен уақытша қашу немесе барынша оның әсерін азайту қабілеті бар. Қарапайымдылардың цисталарының әртүрлі формалары мен құрылымдары болуы мүмкін, көбінесе олар шар тәрізді. Инцистирлеу кезінде барлық клеткадағы өмірлік процестер баяулайды, және организм анабиоз қалпына келеді. Көптеген инфузорийлер толық кебуге төзеді және бұл ретте тіршілікке қабілеттілігін бірнеше жыл бойы сақтайды.

Жүктеменің ауытқуы морфологиялық және физиологиялық өзгерістерге алып келеді. Жүктеме өскен сайын қоса берілген инфузорийлердегі денелердің формасы керілгеннен – бөшке тәріздіге және одан әрі дөңгелекке дейін өзгереді. Асқорыту вакуольдердің саны өседі, перистом тарылады (21-сурет). Уытты сарқынды сулардың әсері кезінде зооидтар сабақтардан үзіп алынады, ұсақталады, кірпікті диск жабылады.

Кірпікті инфузорийлер дене формасы мен ішкі құрылысы бойынша жеке түрлерімен ерекшеленеді, қарапайым өлшемдері 30-100мкм, кейбір түрлері 1мм мөлшерге дейін жетеді; азық қозғалысы мен оны қабылдау үшін кірпіктер қызмет етеді. Белсенді лайда төрт класс кездеседі:

I. Kinetophragminophora – бүкіл дене соматикалық және ауыздыққа сараланбаған кірпікшелермен тегіс жабылған. Цитостом үстірт орналасқан. Олардың көбі бейімделген жыртқыштар (Litonotus, Hemiophrys, Amphileptus тектілер).

II. Oligohymenophora – денеде кірпіктер тегіс орналасқан, ауыз қуысы, күрделі вестибулярлық цилиатурамен вестибулумның түбіне тереңдетілген. Негізінен бұл ірі, еркін жүзетін инфузорийлер – қорек бөліктерінің седиментаторлары.

III. Peritricha – АЗМ түзейтін күрделі ауызқуысы маңындағы цилиатура, денеде кірпіктер жоқ. Перитрихтардың қоңырау тәріздес пішіні бар, дененің алдыңғы кеңейтілген етегі кірпіктермен жабылған ойнақша түзеді (перистом). Белсенді лайда субстратқа өскен кезде сабағымен бекітілген перитрихтар кездеседі және сондықтан да көбінесе отыратын инфузориялар деп аталады.

IV. Polyhymenophora - денеде кірпіктер тегіс емес, жер бауырлауға арналған іш жақта цирр түрінде жиналған немесе тегіс кірпікшелі жамылғы сақталады. Сондай-ақ алдыңғы таптағыдай күрделі ауыз қуысы жанындағы спираль бар.

Сарқынды суларда органикалық ластаушы заттардың болуын ұлғайта отырып, сондай-ақ белсенді лайда тазалаудың технологиялық режимі әртүрлі бұзылған кезде, ірі бактериофагтардың, Chilodonella cucullulus (150 мкм) еркін жүзетін инфузорийлердың үлесі өседі. Басқа сипаттамалық түрлері: Chilodonella uncinata (90 мкм), формасы сопақ; Amphileptus claparedei (130 мкм), сопақ денесінің алды кішкене созыңқы және қисық кесілген; жүктелген лайда мыналар кездеседі: Tetrahymena compessum, анаэробты жағдайларға, күкірт сутегіне және көмірқышқылына төзімді түрі; Paramecium caudatum (300 мкм), ұзын денелі, аяқ жағы тарылған, құйрық қылшықтары айқын; Paramecium putrinum (100 мкм); Paramecium aurelia, аяқ жағы дөңгеленген (22-сурет). Санамаланған түрлер лай үлпектерінің ыдырауы кезінде массада, жоғары жүктелген аэротенктердің тіршілік қауымдастықтарында дамиды, жекелеген түрлер аэротенктерде немесе тұндырғыштарда лайдың жатып қалуы немесе шіру мүмкіндігі туралы куәландырады, сондай-ақ оттегі тапшылығына төзімділігімен сипатталады.

Инфузориялер оларды аяқтары ретінде пайдаланатын, белсенді лайдың үлпегі арқылы жылдам қозғалатын дененің іш жағындағы кірпіктердің аз ғана санын орналастыра отырып қарынкірпікті деп аталады (23-сурет). Aspidisca costata дұрыс жұмыс істейтін аэротенктердің белсенді лайында кең таралған. Бірақ, ортаның түрлі факторларына төзімділіктің кең диапазонынан лайларда тазалаудың түрлі жағдайлары кездеседі. Өлшемі 50 мкм, тісшелерсіз цирралар, арқа жағында 6 қабырға. Aspidisca lynceus (арқа жағындағы қабырғаларсыз) және Aspidisca turrita (3 қабырға) –нитрификациялаудың жақсы өтетін процестерімен жүктемелер төмендеген кезде кездесетін қарынкірпікті инфузорийлер.

Oxytricha fallax (150 мкм), аса кең созыңқы сопақша денелі түрі бірнеше есе лас шығарады. Euplotes patella (150 мкм), ішкі және бүйір цирралар аса қысқартылған. Бұл қарынкірпікті инфузорийлер лай немесе биопленка бетінде үздіксіз жылдам қозғалыста болады.

Heterotricha отрядында Stentor (1–2 мм) өзгеше болып табылады, бүкіл дене кірпікшелермен жабылған, формасы шұңқыр тәрізді; Spirostomum ambiguum (1–3 мм), дене ұзындықтың 10:1 енге арақатынасымен ұзартылған (24-сурет).

Дөңгелек кірпікті инфузорийлер (Peritricha) белсенді лайдың үлпегіне аяқпен бекітіледі. Алайда, осы тап өкілдері арасында қозғалмалы түрлер де бар. Қоса берілген перитрихтың 1000 астам түрі бар және олардың арасында бір (25,26 суреттер), сондай-ақ колониалды формалар да кездеседі (27,28-суреттер). Тұқымдастықтағы айырмашылықтар сабақ ішіндегі қысқартылатын мионемалардың жоқтығымен немесе бар болуымен айқындалады. Аэробтық жағдайлар нашарлаған кезде немесе басқа да қолайсыз факторлар болған кезде қоса берілген инфузорийлер ауытқу жағдайына көшеді. Бұл үшін олар мойнағын лақтырып тастайды және кірпіктердің төменгі күлтесі шығады. Vorticella жалғыз тұқымның аса дамыған қысқартылған мионемасы бар, ол қысқартылған кезде сабақ жиі спиральға оралады. Аэротенкалардағы басым Vorticella тұқымы ортаның жағдайларына бейімдеушілігінің жоғары икемділігімен ерекшеленеді. Ол органикалық жүктемелердің кең диапазонында кездеседі: поли-, a-, b-мезосапробностар. Бактериялармен және ұсақ детритпен қоректенеді. Бірақ жекелеген түрлер мен экоформалар органикалық заттармен ластаудың әртүрлі дәрежелерінің жақсы көрсеткіштері болып табылады. Vorticella microstoma var. typica (30 мкм), алмұрт тәрізді денемен, әсіресе тұрмыстық және аралас суларды тазарту құрылыстарында. Vorticella microstoma var. putrina (70 мкм), үлкен жүктемелі белсенді лайға жататын ұзыннан созылған воронка тәрізді. лайдың жатып қалуы және аэрация бұзылған кездегі ісінген дене Vorticella microstoma var. hyans (40–60 мкм). Vorticella convallaria (60 мкм), қоңырау тәріздес дене, перистом теңеседі немесе денеден кең, қалыпты жұмыс істейтін аэротенктерде басым, еріген оттегінің жетіспеушілігіне сабағынан жұлынғанда және «кезбелерді» - аяқ жағындағы кірпіктердің күлте мен еркін жүзетін дарақтардың қалыптасуына әсер етеді. Vorticella тұқымы бірнеше көшу нұсқаларын береді, бұл ретте перитрихтың перистомдары органикалық заттар (және бактериялар саны) қосындысы төмен болған сайын жүктелген лайларда перистом тар болған кезде соншалықты кең болады.

Carchezium аэротенктердегі жүзетін бөлшектерге немесе қабырғаларға және суағарларға негіздемемен бекітілген бұтақты, өздігінен қысқаратын сабақтармен шоғырланады, молшылықта дамиды. Carchezium polypinum есептері бойынша 1 сағат ішінде 30000 жуық бактерияларды ұстайды және қорытады. Осы факт сарқынды суларды тазартқан кезде Carchezium тұқымының рөлін көрсетеді.

Epistylis тұқымының шоғырларында қысқартылмайтын сабақ пен кең перистом бар. Белсенді лайда E. plicatilis түрінің болуы жоғары сапалы тазарту және лайдың жақсы нитрификациялайтын қасиеттері туралы куәландырады.

Opercularia (29-сурет) тұқымының бір түрлерінде перистомальды білікшесіз зооидтардың қысқартылмайтын сабақтары, ұршықтәрізді денелері және аяғында бекітілген диск бар (30-сурет), ол перистомға жылжиды немесе тартылады. Бұл колониалды инфузорийлар белсенді лайларда кеңінен таралған. Opercularia coarctata түрі «жақсы» жетілген лайдың, әсіресе, егер шоғырлар ашық кірпікті дискілермен жұмыс істейтін белсенді жағдайда болса, тұрақты мекендеушісі болып саналады. Opercularia minima сирек кездесетін түрі, толық емес биологиялық тазарту кезінде жоғары жүктелген лайларда дамиды.

Zoothamnium тұқымы жақсы мионемальдық дамуымен сипатталады. Сабақтағы мионема үзілмейді, барлық шоғыр бірыңғай тұтас сияқты қысқарады. Мионема қысқарған кезде сабақ қатпарланып жиналады. Белсенді лайда бұл тұқымдас түрлердің болуы ластаушы заттарды одан әрі нитрификациялаумен толық тотықтыру туралы куәландырады. Массада толық жүктелмеген лайларда ұзартылған аэрациямен дамиды.

Vaginicola, Cothurnia мен Thuricola тұқымдары үйшіктің әртүрлі құрылғы түрлерімен (31, 32-суреттер), кең перистоммен және ұзын лента тәріздес ядромен ұсынылған. Vaginicola crystallina, V. striata толық жүктелмеген аршылған құрылыстарды, аэрацияның үлкен кезеңін және тазартылған судың жоғары сапасын сипаттайды.

Suctoria соратын инфузорийлер түр тармағы. Лай үлпегіне бекітілген бейімделген жыртқыштар, қоректері ең қарапайым лайдың ұсақ және ірісін құрайды. Сукторийлер ластаушы заттарды толық тотықтыру және сарқынды суларды тазалау процестерін тұрақтандырған кезде аз мөлшерде дамиды. Тазартудың жоғары сапалы индикаторлары. Белсенді лайлардағы сукторийлер бекітілген формалармен қысқармайтын сабақшаның көмегімен ұсынылған (33-сурет). Дененің үстінде барлық жаққа соратын қармалауыштар бағытталған, олардың ұшында ферменттер немесе ферменттер тобы көрінеді, олардың көмегімен олар өз құрбандарын жапсырып алады, қабықшасын ерітеді және оның құрамын сорып алады (34-сурет). Белсенді лайда соратын инфузорийлердің мынадай түрлері кездеседі: Tokophrya mollis, T. quadripartita, Podophrya fixa, P. maupasii, P. carchesii. Acineta, Discophrya, Sphaerophrya тұқымдарының түрлері шамалы жүктелетін лайда, сарқынды суларды жоғары сапалы тазалауды қамтамасыз ететін ұзартылған аэрацияның аэротенктерде кездеседі.

Көпжасушалы омыртқасыз белсенді лайлар (Metazoa). Коловраткалар (Rotifera) (латын тілінен rota – дөңгелек, feree – көтеріп жүру) – көп клеткалы организмдер (40 мкм–ден 2,5 мм-ге дейін). Коловраткалар денесі сегменттелмеген, бірақ бас, дене және аяққа бөлінеді, кейде бұл бөлімдер көрсетілмеген. Коловраткалардың кейбір түрлері сауытпен қапталған (35-сурет), олар әдетте тазартудың жоғары сапасын қалыптастыратын, шамалы жүктелетін лайда дамиды. Ластаушы заттардың толық тотығуын қамтамасыз ететін әдеттегі аэротенктерінің лай мекендеушілері Rotaria rotatoria ( 36-сурет), Philodina roseola тәрізді сауытсыз коловраткалар. Дененің алдыңғы жағында орналасқан колоайналмалы аппараттың көмегімен коловраткалар үшін дербес жүзу сипатына ие, оның кірпіктері ауыз қуысына ұсақ өлшеу түрінде азықты тарта отырып, әрдайым жарқырап тұрады. Қысқарған кезде алдыңғы бөлігі (басы) денеге тартылады, ол көбінесе емізік не бір немесе бірнеше саусақтармен аяқталатын сыртынан жиі шығыршықты (псевдосегменттелген) аса немесе азырақ анық берілген аяққа тарылады. Коловраткалар – бұлшық еттері мен ас қорыту жүйелері органдары бар күрделі ұйымдасқан жануарлар. Нерв түйіні мен бас миы бар. Ұрғашыларының жыныстық аппаратының құрылымы коловраткалар бөлімшелерінің негізінде екі үлкен топқа жатады: 2 аналық без және 2 сары уыз - Bdelloida (тек қана амектикалықтар, еркек жануарлар ешқашан ұшырасқан жоқ) және 1 аналық без және 1 сары уыз - Monogonata.

Коловраткалар партеногенетикалық (бұзылмаған), сондай-ақ жыныстық жолмен көбейеді. Жақсы тамақтану және қалыпты физико-химикалық жағдайлар кезінде көбею партеногенетикалық болады. Жағдайдың нашарлауымен ұрғашы жануар жұмыртқа салады, олардан ұрғашылар ғана емес еркек жануарлар да шығады (көбінесе ергежейлі). Ұрғашы және еркек жануарларды шағылыстырғаннан кейін тынышталған жұмыртқалар салынады, олар ең қолайсыз жағдайларға төзімді. Ақырында орта жағдайларының ең нашар жағына өзгеретін организмнің қоршаған ортаға бейімделуінің тағы бір қабілеті бар – коловраткалар тіршілік белгісін уақытша тоқтатуы, инцистирленбестен, жай қыжырайып және кеуіп қана құбылуы мүмкін. Мұндай кеуіп қалған жағдайда олар өзінің тіршілікке қабілеттілігін температура елеулі ауытқыған кезде көптеген жылдар бойы сақтайды.

Коловраткалардың бірін толық биологиялық тазарту кезінде (суреттер) жетілген жастың белсенді лайынан табуға болады.

Rotaria rotatoria, Philodina roseola, Adineta – қалалық тазарту құрылыстарының кәдімгі аэротенктердің лай биоценоздарының бірі. Аэротенктердің жұмыс жағдайларының нашарлауы Callidina және Rotaria neptunia пайда болуына алып келеді. Lecane, Lepadella, Cephalodella, Colurella тұқымдарының бірі аэротенктердің төмен жүктемемен жұмысын, ұзартылған аэрацияны, толық тотығуды сипаттайды.

Коловраткаларға жалғасатын, бірақ құрттарға жататын Chaetonotus тұқымдас Gastrotricha (қарынкірпікшелі құрттар) типі сирек, бірақ белсенді лайда, негізінен ұзартылған аэрация кезінде (типтің грек тілінен аударғандағы атауы gaster - асқазан, thrix - шаш) кездеседі. Коловраткалардан жыбырлағыш органының жоқтығымен оңай ерекшеленеді. Денесі хитинизирленбеген кутикуламен, ұзынабойы жолақты орналасқан кірпіктермен жабылған, арқасы артқа қайырылған және ұзына бойы қатарлармен орналасқан инелермен жабдықталған. Артқы жақ денесі құйрық айырымен (фигуркамен) аяқталады. Бұлардың өлшемі 3мм дейін жетеді, әдетте 1мм. Гастротрихтар бактериялармен, протистармен және детритпен ауыз кірпігінің көмегімен немесе сорғы тәрізді жұмыс істейтін жұтқыншақпен сорып қоректенеді. Chaetonotus maximus – жоғары минералданған, терең тазартылған толық жүктелмеген лайлардың биоиндикаторы (50-сурет).

Алғашқы қуысты құрттар. Алғашқы қуысты құрттардың ішінен белсенді лайда дөңгелек нематод құрттар (Nematoda, грек тілінен nema - жіп, eidos - нысан) (43-сурет) кездеседі. Оларды басқа құрттардан қозғалысынан ажыратуға болады, оларда көлденең бұлшық ет жоқ және сондықтан денесін бүгіп және өз жуандығын өзгертпестен қозғалады. Белсенді лайдың биоценозында жақсы жұмыс істейтін лайда шамалы мөлшерде дамуы мүмкін нематодтардың бірнеше түрлері кіреді. Айқын саны лайдың жатып қалуымен, дұрыс араластырмауымен, жеткіліксіз аэрациямен түсіндірілуі мүмкін, өйткені нематодтар тоқтап қалған зоналарды қалайды. Нематодтар лай массаларының бір бөлігін, көбінесе оны қорытуға үлгерместен өз ішекқарыны арқылы өткізеді, бұл кей кезде олардың өліп қалуына алып келеді. Асқорыту қызметінің үлпегі жақсы минералданады, тығыздалады.

Екінші қуысты құрттар. Белсенді лайдың биоценозына Oligochaeta микроскопиялық аз қылшықты құрттардың көбі кіреді (44-сурет). Бұл сегменттелген құрттар, алдыңғы бөлім, әсіресе ас қорыту және жыныс жүйелері құрылымы өте ерекшеленген. Жыныс жүйесі гермофродитті. Нематодтар тәрізді олигохеттер де оларды ішек қарыны арқылы өткізіп белсенді лаймен қоректенеді.

Белсенді лайдың биоценоздарында көбінесе майлы қоспаларды алып келетін, коротиноидтармен боялған аэлозома құрттары таралады. Аэломалар белсенді лайда паротоминдердің, яғни олардың қажет мөлшерге дейін тез өсетін дененің артқы жағынан дарақты бөлу есебінен тез көбейеді. Паротомиямен өте жақсы қоректенген кезде құрттардың тұтастай тізбегі бөлінуі мүмкін: үш немесе төрт дарақ. Өз кезегінде жақсы минералдайтын және тығыздайтын лай үлпегіндегі қарапайым бактериялармен қоректенеді.

Су кенелері. Жақсы белсенді лайда өрмекші тәріздес класқа жататын су кенелері (Arachnida) сирек кездеседі. Кененің денесі бунақ денелілердікіндей бөлектенбеген, ол монолитті хитингті сауыт. Белсенді лайдың кенелері өте ұсақ, бірақ қара қатты қабыршығының салдарынан микроскоппен жақсы көрінеді. Қарын жағында 8 қос аяғы жақсы көрінеді, басында көздері және қос жвалы бар. Кенелер жақсы минералданған, кейде ашыққан белсенді лайда өседі. Көбінесе олар биосүзгілерде жиі кездеседі.

Жайбасар жәндіктер (Tardigrada) (латын тілінен tardus - жайбасар, gradu - қадам) буын аяқтылармен туыстастар болып саналады, олардың негізгі белгілері – сыртқы қаңқасы мен бунақ аяқ-қолдарының болмауымен ерекшеленеді. Денелері сегменттелмеген, бірақ аяқ тырнақтарымен аяқталатын етті төрт жұп аяқтары бүкіл денесін бойлап орналасқан, оның үстіне аяқтарының әр жұбына нерв діңінің жеке ганглий сәйкес келеді. Қатты сыртқы қаңқасы жоқ, дене түлеу кезінде лақтыратын хитинизирленбеген сірқабықпен жабылған. Қатты қабыршық бұлшықетті соратын жұтқыншақта бар. Бөлек жынысты жайбасар жәндіктер кейде партеногенетикалық көбейеді. Қорегі жабайы, ауыз қуысында орналасқан екі азу тістерімен құрбанын тесіп шығарады және балдырлардан, қарапайымдылар, нематодтар мен коловраткалар клеткаларының ішіндегісін сорып алады. Қолайсыз жағдайлардан өту үшін екі бейімделген ерекшеліктері бар – олар инцистирлеу (жәндік аяқ-қолдарын ішке тартып, сірқабығын шешіп тастайды және капсулалы шарға айналады) және қабығы қалың дамылдаушы жұмыртқаларды түзу (45-сурет). Мұндай шалажансар жағдайда жайбасар жәндіктер бірнеше жыл өмір сүре алады, бұл үшінші трофикалық деңгей өкілдері өзінің өсуі үшін қолайлы жағдайлар алған жағдайларда тазалайтын құрылыстара олардың қайта-қайта пайда болуымен түсіндіріледі (бірнеше жыл аралығында).

Тармақты мұртты шаяндар Daphnia, Moina кейде тазартудың жақсы сапасы жағдайы кезінде аэрацияның ұзақ кезеңімен және терең нитрификациясымен аэротенк-тұндырғыштарда немесе қосымша тұндырғыштарда көптеп өседі. Белсенді лай құрамына кірмейді.

Биосүзгілерде, барлық санамаланған организмдерден басқа шыбын-шіркей, Psichoda қос қанаттылардың личинкалары кездеседі. Денесі құрт тәріздес мүшелі, көптеген қылшықтарда бас қабығы қатайған. Басы, кеудесі және қарнының 1-сегменті бөлек, жалған аяқтары бар. Әдетте биосүзгілерде сондай-ақ Podura айырқұйрықтар болады – денесінің аяқ жағында секіретін айыры бар.

Лайдың биоценозына әсер ететін негізгі абиотикалық факторлар температура, тазартылатын сарқынды сулардың құрамы және олардың құрамында ұсақ тіршілік иелерінің тіршілігіне әсер ететін уытты заттардың болуы; нақты шоғырланулар және ұсақ организмдердің өсуі үшін пайдаланылатын ерітілген тағамдық заттардың әртүрлілігі; лай қоспасындағы ерітілген оттегінің құрамы (9.3-сурет).

Белсенді лайдың мекендейтін жерінің биотикалық жағдайы мейлінше күрделі болып қалыптасады, бірінші кезекте сарқынды суларды биологиялық тазартудың дәстүрлі технологиялық схемасының ерекшелігімен айқындалады. Аэротенкке тазартылған сумен олар белсенді лайдың үлпегін қалыптастыру үшін тұрақты аралас себетін материал ретінде қызмет ететін субтраттар және топырақты, ішек-қарын, су және патогенді бактериялардың бірнеше түрлері, әртүрлі қарапайымдылар, олардың жұмыртқалары, цисталар енеді.

Сарқынды сулардың легімен келетін барлық организмдер аэротенктің белгілі бір жағдайларына бейімделе бермейді: олардың бір бөлігі өліп қалады және оларды аллохтонды организмдер ретінде қарауға болады, олардың бір бөлігі лайда оларға лайық экологиялық жағдайлар анықталғанға дейін сақталады.

Лайдың күрделі биоценозын қалыптастыруға аллохтонды микрофлоралар мен фауналар тасқыны ғана емес аэротенкке кері айналатын белсенді лаймен үздіксіз қайтып келетін автохтонды организмдер де әсер етеді. Бұл аэротенктің экологиялық жағдайларына бейімделе алған автохтонды организмдер және пайдаланудың қанағаттанарлық режимі кезінде елеулі мөлшерде биоценозда сақталады. Лайды ұдайы кері айналдыру оның жүйеде болуының орташа уақытын (оның жасын) өсіреді және ұсақ организмдерге келетін сарқынды сулардың күрделі құрамына бейімделуге жәрдемдеседі.

Жоюға жіберілетін белсенді лайдың белгілі бір бөлігінің құрылыстарынан үздіксіз судың қайтуы да болады. Бұл биомассаның жаңаруына және репродукциялау жылдамдығын арттыра отырып өсудің белсенді фазасында ұсақ организмдерді қолдауға жәрдемдеседі.

Сарқынды суларды араластыру алынған кеңістіктегі лай организмдерінің аралас қауымдастығын тең бөледі. Бұдан басқа лай қоспаларын аэрациялауға жоғары тығыздықпен қауымдастың тіршілік қабілетін қамтамасыз етуге жәрдемдеседі.

Мұндай жағдайлар белсенді лайдың қалыптасуына оның флокуляцияға қабілеті жәрдемдеседі, бұл өз кезегінде биоценоз жағдайының маңызды сипаттамаларының бірі болып табылады. Лай үлпектерінің құрылымы мен биологиялық қасиеті биологиялық тазартудың тиімділігі мен сапасын айқындайды. Тазартудың дұрыс жүргізіліп жатқан процестері кезінде белсенді лайдың массасы үлпектерімен тығыздығы орта есеппен 1,1–1,37 г/см-3 және мөлшері 53-тен 212 мкм дейін тығыздықпен ұсынылған. Бактериалдық жасушалар іште, қабыршақтардың үстінде орналасқан, үлпектерімен байланысты емес жалғыз бактериялардың саны аз болуы мүмкін: таяқшалар, кокктар, спирохеттер және таяқшалардан микроколониялар. Белсенді лайдың бактериялары жасушадан тыс биополимер ортасына - полисахаридті гель жинақталады және секрециялайды. Атап айтқанда гельдің болуы ұсақ организмдердің ұйысуын және үлпекті топтануды – флокулаларды түзеуді негіздейді. Белсенді лай флокулирленген жағдайда ғана ластаушы заттардың қышқылдануының жоғары жылдамдығын қамтамасыз ете алады және мәніне қарай тазартылған судың сапасы оның флокуляцияға қабілетімен айқындалады.