Многоуровневая экономическая система ЧЕРЕЗ ПРИЗМУ (стр. 10 )

Білім деңгейі	Аймақтар
Жетісай	Келес	Яссы	Ордабасы	Ақсу
Мемлекеттік мекемеде, ұйымда, кәсіпорында жұмыс істетейтіндер	26	15	11	13	33
Мемлекеттік емес ұйымда жұмыс істейтіндер (ӨК, ЖШС, АҚ)	21	12	7	11	19
Кәсіпкер	14	6	13	4	11
Ауыл шаруашылығы саласында жұмыс істейтіндер	38	26	36	43	9
Жұмыссыз	1	11	8	17	7
Өзгелері	0	33	25	12	21
Барлығы	100	100	100	100	100

«Ақсу» аймағындағы тұрғындардың басым бөлігі ауылшаруашылығы саласында жұмыс істейді, ол сауалнамаға қатысқан респонденттрдің жалпы санынан 9 адам құрайды. «Ақсу» аймағына кіретін Сайрам және Төлеби аудандары Шымкент қаласына жақын орналасқандықтан тұрғындардың басым көпшілігі, яғни адам мемлекеттік мекемеде, ұйымда, кәсіпорында жұмыс істетейтіндер болып шықты.

Сонымен, ОҚО аймақтары бойынша ерлердің 33 пайызы ауылшаруашылығы саласында жұмыс істейді, ал әйелдердің 34 пайызы мемлекеттік мекемеде, ұйымда, кәсіпорында жұмыс істетейді. Сонымен бірге, барлық аймақтарды қоса алғанда сауалнамаға қатысқан респонденттердің жалпы санынан 27 пайызы ауылшаруашылығы саласында жұмыс істейді.

Оңтүстік Қазақстан облысының жеке қосалқы шаруашылықтарында мал шаруашылығы – халқы жиі қоныстанған ауыл өңірлерінде мал өсіріп, өнім өндіретін кәсіп. Бүгінгі таңда мал шаруашылығының өнімдері ауыл тұрғындарының негізгі табыс көздерінің біріне айналып отыр.

Ауыл тұрғындарына шағын несиелер үй маңындағы шаруашылықтарға мал шаруашылығы өнімділігін ұлғайтудың негізі ретіндегі мал басын күтіп-бағуға жұмсалған барлық шығынның орнын толтыру үшін қажет. Шағын несиелермен бірге үй шаруашылықтарының қызметін салық төлеуден толығымен босату елеулі көмек болып табылады.

Үй іргелік мал шаруашылылықтарының қызметіне сауалнама жүргізудің нәтижесі шағын көлемде қаржыландырылған үй іргелік мал шаруашылылықтарында ауыл шаруашылығы өнімін өндіруде елеулі резервтері бар екенін көрсетеді және алдағы 2-3 жыл аралығында олардың саны шамамен 1,5 - 1,8 есе артуы мүмкін. Біздің пайымдауымызша, болашақта шаруа (фермер) қожалықтары мен үй іргелік мал шаруашылылықтары, ауыл шаруашылығы өнімін өндіру және қосымша жұмыс орындарын қалыптастырудың сарқылмас көзіне айналады. Шағын несиелер ауыл тұрғындарына жеке немесе отбасылық кәсіпкерлікпен айналысуға мүмкіндік береді, ауылдық елді мекендерде өздігінен жұмыспен қамтылғандар санын арттырады. Дегенмен, елімізде жеке қосалқы шаруашылықтардың еркін адымдап дамуына кедергі болар себептер де жоқ емес, атап айтқанда:

- үй іргелік мал және егін шаруашылықтарының кепілге қоятын мүлкінің жоқтығы немесе жеткіліксіздігі;

- ауылдық елді мекендерде несие беру тетіктерінің қажетті деңгейде дамып, жетілмеуі;

- қаржы, материалдық және интеллектуалдық ресурстарға қол жеткізудің шектеулілігі;

- өз кәсібін жаңадан бастағалы отырған жеке кәсіпкерлердің нарықтық экономика жағдайында жұмыс істеуіне кедергі болатын білімінің жетіспеуі мен дағдыларының болмауы, құқықтық сауатсыздығы және өзге де себептер.

Сауалнама нәтижелері бойынша келесідей қорытындылар жасауға болады:

1. Жалпы Оңтүстік Қазақстан облысыныда тұратын халықтың басым көпшілігі - бұл 30-50 жас аралығындағы тұрғындар (55 пайызы), олардың басым көпшілігі, яғни 52 пайызының арнайы орта білімі бар екендігі анықталды.

2. Облыс бойынша жұмыспен қамтылу саласы:

- ауыл шаруашылығы саласында тұрғын халықтың - 27 пайызы қамтылған;

- Мемлекеттік мекемеде, ұйымда, кәсіпорында жұмыс істетейтін тұрғын халықтың 21 пайызы қамтылған.

Агроөнеркәсіптік кешенін дамытуды қамсыздандыру, оның экономикасын қазіргі нарықтық жағдайда көтерудің негізгі факторларының бірі барлық деңгейдегі білікті мамандардың болуы. Сонымен бірге ауылдарды білікті жұмысшы кадрлармен толықтыруда кәсіптік лицейлерде даярланатын мамандар соңғы 10 жылда 60 пайызға қысқарып кетті, кәсіптік мектеп жүйесі саланың орта буын және жұмысшы мамандықтарының қажеттілігін толық қамтамасыз етеді (тракторшы-машинист, ауылшаруашылық кәсіпорнының шебері (фермер), мекен-жай иесі, мелиораторшы т. б.);

Сонымен, Оңтүстік Қазақстан облысының халқы жиі қоныстанған ауылдық елді мекендеріндегі тұрғын халықтың басым бөлігі ауыл шаруашылығы саласында жұмыспен қамтылған.

Мемлекет тарапынан еңбек әлеуетін қалыптастыру және тиімді пайдалануға бағытталған шаралардың елеулі кемшіліктеріне келесілерді жатқызуға болады: мемлекеттік бағдарламалардың жүйелі түрде жүзеге асырылмауы, жұмыспен қамту мен табыспен қамтамасыз ету мәселесін бір-бірінен оқшау болуы, ауылдық әкімшілік деңгейлерінде еңбек әлеуетін пайдалану тетіктерінің қалыптаспауы; аймақтық (аудандық) бағдарламаларды жүзеге асыру үшін республикалық (облыстық) бюджеттердің қаржысын тарту қажеттігінің болуы; еңбек әлеуетінің тиімділігін арттыру шаралары ауылдық елді мекендердегі құрылымдық қайта құру шараларымен үйлеспеуі және т. с.с көптеген кемшіліктер.

Халқы жиі орналасқан елді мекендерде еңбек әлеуетінің тиімділігін арттыруға бағытталған аймақтық саясаттың негізгі міндеттеріне мыналарды жатқызуға болады деп есептейміз: аграрлық секторда экономикалық жағдай мен инвестициялық белсенділікті жандандыру, жаңадан жұмыс орындарының ашылуын ынталандыру; ауыл тұрғындарының қосымша табыс алу мүмкіндіктеріне ықпал ету; әлеуметтік жәрдемақы, жеңілдіктер жүйесін дамыту; кәсіби дайындық бағдарламаларының аймақтарды дамытудың стратегиялық мақсаттары және міндеттерімен үйлестіру және т. б.

Еңбек нарығындағы мемлекеттік саясаттың мақсатты бағдарларына: мыналарды жатқызуға болады деп есептейміз: еңбек нарығында қалыптасқан жағдайларды тұрақтандыруға ықпал ететін кәсіпкерлік қызметті дамыту; шағын бизнес субъектілерінің мемлекеттік емес инвестицияларға қол жетімділігін қамтамасыз ету, жұмыс орындарын сақтап қалу мен жаңадан жұмыс орындарын ашуға бағытталған саясаттың тиімділігін арттыру, жұмыстан қысқартылған азаматтарға әлеуметтік қолдау көрсету; жұмыссыздықтың маусымдық сипатын болдырмау; тұрғын халықтың жұмыспен қамтылуының аймақтық сипатының ерекшеліктерін ескеру. Аталған талаптардың жүзеге асуы, біздің пікірімізше, өндіргіш күштер мен еңбек әлеуетін аймақтар деңгейінде біркелкі қалыптастыру, оларды толық пайдалану, яғни мемлекет тарапынан реттеу барысында ғана мүмкін болады.

Ауылдық елді мекендерді жұмыс күшімен қамтамасыз ету тарихи қалыптасқан жағдайлар және ұлттық ерекшеліктермен бірге, еңбек ету шарттарына байланысты анықталады.

Жұмыс күші артық немесе кем аймақтар үшін жұмыс күшін қалыптастыру мен пайдаланудың алғышарттары бірдей емес, дегенмен жұмыс күші артық аймақтарда бұл алғышарттар жиынтығы ауыл шаруашылығы саласынан босап, өзге салаларда жұмыспен қамтылуына, өнімнің бір данасын өндіруге кететін шығындардың төмендеуіне, еңбек өнімділігінің артуына ықпал етуі тиіс.

Жұмыс күші тапшы аймақтар үшін кадрларды тұрақтандыруға ықпал ететін кешенді шаралар жүйесі қажет. Зерттеулер көрсеткендей, түрлі деңгейдегі басқару субъектілерінің қызметі қалыптасқан белгілі бір құралдардың шегінде жүзеге асырылады. Еңбек әлеуетін басқару құралдарына еңбек нарығындағы қажеттіліктердің, білім беру мен түрлі кәсіптерге үйретудің мониторингі, оларды бақылаумен үйлестіру, есепке алу мен статистика; бағдарламалық жоспарлау мен болжамдау; ақпараттық-әдістемелік қамтамасыздық жатады.

Мониторинг еңбек ресурстары бойынша мәліметтер базасын, олардың сапалық және сандық құрамындағы өзгерістердің болжамын қалыптастырып, жұмыс күшіне деген қажеттіліктерді анықтауға ықпал етуі тиіс.

Ауылдағы жұмысбастылық деңгейін арттыруда ауыл халқының және жұмыспен қамтылмаған адамдардың қаражатпен қамтамасыз етудің негізгі көзі болып табылатын үй іргелік мал шаруашылылығы маңызды орын алады.

Ауылдағы әлеуметтік инфрақұрылымның жағдайы да жұмыссыздар санын қысқартуда маңызды орын алады. Ол үшін, ауылдық жерлерде және жалпы республика бойынша (соның ішінде Оңүстік Қазақстан облысында) қалыптасқан еңбек рыногын одан әрі дамыту мақсатында жүргізіліп отырған саясаттың маңызды тетігі ауыл халқының өзін-өзі жұмыспен қамтуына қажетті жағдайлар жасап, қолдау көрсету маңызды.

Осы орайда, тұрақты жұмысы, яғни нақты табыс табатын ісі жоқ жұмыскерлер арасында өзін-өзі жұмыспен қамту арқылы қызметпен шұғылданушылар санын арттыру мақсатында еңбек нарығы субъектлерінің (мемлекеттік басқару ұйымдары, білім беру құрылымдары, жұмыс берушілер) әзірлеп, жүзеге асыруға қажетті шаралар жүйесіне, біздің ойымызша, төмендегілерді жатқызуға болады:

-  еңбек рыногында тіркелген ресми жұмыссыздарды қайта дайындау мақсатында төртжақты келісім-шартқа отыруды міндеттейтін шектеудің күшін жою арқылы жұмыспен қамту мәселелері бойынша қабылданған заң базасын одан әрі жетілдіру;

-  кәсіпкерлік қызмет түрімен жаңадан шұғылданушы азаматтар үшін арнайы кеңес беру орындарын ұйымдастыру;

-  жұмыссыз азаматтарға кәсіби білім беруге арналған бағдарламалар құрамына кәсіпкерлік дағды алу курстарын енгізу;

-  кәсіпкерлік қызметпен шұғылдану мақсатында жасалған бизнес-жоспарын негіздеп берген азаматтарға несиелерді дер кезінде беру.

Жұмыссыздық пен кедейшілік деңгейін төменгі шегіне жеткізу мақсатында еліміздегі әлеуметтік инфрақұрылымы түбегейлі өзгерістерге ұшырауы керек.

Облыста халықтың өмір сүру деңгейі жалпы жоғарылағанымен, облыс аймақтары арасында және аймақ шіндегі тұрмысының теңсіздігі, қазіргі заманғы ақпараттық, сервистік технологияларға лайықты инфрақұрылым қалыптаспауы байқалады. Бұл жағдай да аймақтардың еңбек ресурстары көрсеткіштерінің, әсіресе, жұмыспен қамтылғандардың кәсіби-біліктілік деңгейіне қатал талаптар қоя бермейтін аграрлық секторда әлі де болса төмен болуына себеп болып отыр.

Шағын және орта кәсіпкерлікті мемлекеттік қолдау дамыған инфрақұрылымды, құқықтық, әлеуметтік, қаржылық және ұйымдастырушылық жағдайлармен қамтамасыз етуге бағытталуы тиіс.

Ауыл шаруашылығындағы еңбек нарығының қазіргі жағдайын талдау барысында пайда болған пікірлер төмендегідей:

- соңғы жылдары Оңтүстік Қазақстан облысында жалпы экономикалық өсу үрдісі пайда болған және ол, көбінесе табиғи ресурстар мен шикізат өндірісіне негізделген және сауда және қызмет көрсету саласына қарағанда ауыл шаруашылығы мен өндірістің жалпы ішкі өнімдегі үлесі төмендеген;

- облыстағы халықтың өмір сүру деңгейі жалпы жоғарылағанымен, аймақтар арасында және аймақ ішіндегі табыстар теңсіздігі әлі де болса айтарлықтай;

- ауылдық жерлердегі қызмет ететін жеке тұлғалардың қалалық жерлерде қызмет ететін жеке тұлғалардың табысына қарағанда табысы төмен болып отыр;

- тұрғын халықтың санының және еңбек ресурстарының өсу үрдісі байқалады;

- талданып отырған кезеңде тұрғын халықтың экономикалық тұрғыдан белсенді бөлігі тұрақты болып, еңбекпен қамтылған халықтың саны артуда;

- экономикалық тұрғыдан белсенді емес бөлігі санының төмендеуі үрдісі байқалуда.

Еңбек нарығындағы негізгі шара жұмысты белсенді түрде іздеп жүрген азаматтарды еңбекпен қамтуға жәрдемдесу, бос орындар, лауазымдар базасын қалыптастыру, кеңейту және пайдалану болып табылады.

Жаңа экономикалық қатынастардың дамуына байланысты, ауылдық елді мекендердің өзіндегі еңбек әлеуетін тиімді пайдалануға ауылда қалыптасқан түрлі шаруашылық санаттарында, яғни ауыл шаруашылығы кәсіпорындарындарында, шаруа қожалықтары мен үй шаруашылықтары арқылы жаңа жұмыс орындарын құру арқылы қол жеткізуге болады.

Мұндай мүмкіндіктер еңбек әлеуетінің тиімділігін арттырудың алғышарттары болып табылады, өйткені реурстарды тиімді пайдалануды арқылы, экономикалық және әлеуметтік өсудің қарқынын қамтамасыз етіп отырады.

Пайдаланған әдебиеттер

1.Оңтүстік Қазақстан облысының статистика Департаменті. Оңтүстік Қазақстан облысының әлеуметтік-экономикалық дамуы статистикалық жинағы, Шымкент, ж. ж.

2.Оңтүстік Қазақстан облысының статистика Департаменті. Оңтүстік Қазақстан облысы мен оның өңірлерінің әлеуметтік-экономикалық даму көрсеткіштері статистикалық жинағы, Шымкент, ж. ж.

Б. У.СЫЗДЫКБАЕВА, Ж. С.РАИМБЕКОВ

ЭКОНОМИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ РАЗВИТИЯ РЕГИОНАЛЬНЫХ ТРАНСПОРТНО-ЛОГИСТИЧЕСКИХ КОМПЛЕКСОВ КАЗАХСТАНА

Оставаясь основным элементом региональной инфраструктуры, транспорт обеспечивает целостность развития многоотраслевого хозяйства на территории страны. Действовавший ранее механизм директивного планирования четко устанавливал взаимодействие всех видов транспорта. В условиях изменения форм собственности на смену жесткой иерархической модели приходит новый механизм, в основу которого закладываются коммерческие отношения и рыночные принципы, учитывающие экономические интересы всех субъектов, задействованных в технологическом процессе доставки грузов (грузоотправители и грузополучатели, транспортные организации по перевозке, предприятия по обслуживанию погрузо-разгрузочных работ, экспедиторские фирмы и т. д.). Экономические преобразования, основанные на разделе прав собственности, заставляют по-иному относиться к вопросам снабжения, производства, транспортировки и распределения. В условиях рынка они рассматриваются как сложные управляемые системы, где все элементы оказываются на самом деле взаимосвязанными и работают на достижение одной цели — своевременная, качественная, в необходимых объемах доставка грузов для эффективного функционирования и развития народного хозяйства [1, с. 95].

Для того чтобы преодолеть сложившиеся негативные тенденции в социально-экономическом развитии страны за последние годы и обеспечить новый виток роста производительных сил, необходимо [2, с.124]:

- осуществить крупные первоначальные затраты на развитие производственно-транспортных комплексов, что несомненно обеспечит быструю окупаемость и высокую эффективность единовременных затрат;

- решение социально-экономических проблем развития регионов страны должно стать основным стратегическим направлением и объектом специальной государственной инвестиционной, ценовой, налоговой, транспортной, структурной, региональной и социальной политики.

В последнее десятилетие социально-экономическое развитие регионов Казахстана осуществляется под влиянием следующих основных тенденций:

- неравномерность и значительная дифференциация социально-экономического развития регионов;

- рост объема торговли опережает экономическое развитие;

-расширяются объем, география и виды перевозок, в частности, значительно расширен казахстанский рынок контейнерных перевозок;

- увеличение взаимной торговли между странами СНГ и дальнего зарубежья;

- нарастание проблем с пропускной способностью в транспортных коридорах;

- низкая конкурентоспособность регионов в своем развитии.

Эти процессы выдвигают на первый план создание региональных транспортно-логистических систем (РТЛС) и кластеров с дальнейшей трансформацией их в единую интегрированную национальную транспортно-логистическую систему (ТЛС).

Зарубежный опыт показывает, что в последнее время интеграционные процессы протекают, в основном, в форме развития межгосударственных и транснациональных макрологистических систем (МЛС). Такой путь интеграции в мировое сообщество является наиболее эффективным. Формирование национальной МЛС позволит вывести на новый уровень развитие инфраструктуры и усилить внутренние межрегиональные связи, что послужит катализатором для дальнейшего роста экономики.

Повышение конкурентоспособности регионов Казахстана в значительной степени зависит от рационального размещения производительных сил, эффективного использования транспортного комплекса, совершенствования транспортно-экономических связей регионов. Первостепенное значение приобретают проблемы формирования опорной транспортной сети и развития транспортно-логистической инфраструктуры в РК.

Это связано, во-первых, с тем, что еще не сформирована модель пространственной организации страны, взаимоувязанной с региональным проектированием, отраслевыми схемами использования важнейших природных ресурсов и инфраструктуры, в частности, с транспортно-логистической инфраструктурой. Во-вторых, отсутствуют инструменты (механизмы) координации интересов смежных административно-территориальных единиц (областей, районов, городов и сел), трансрегиональных процессов.

Роль транспортно-коммуникационной инфраструктуры крайне важна для реализации новых задач позиционирования страны и ее регионов в мировой хозяйственной системе, формирования каркаса экономического пространства и системы расселения населения страны.

У государства, по оценкам экспертов, отсутствует четкая программа развития терминально-логистических комплексов. Каждый регион решает свои проблемы самостоятельно.

Одной из самых острых проблем в области развития транспортной инфраструктуры Казахстана являются административные барьеры и длительность выполнения разрешительных процедур соответствующими контрольными структурами на государственных границах при осуществлении терминальных перевозок [3, 4, с.4-5].

Обобщая анализ проблем, можно сделать следующие выводы:

-несовершенство системы терминально-логистических комплексов, за исключением Алматинского транспортного узла. Создание логистических комплексов носит случайный характер. Как следствие - они практически не влияют на качество транспортных услуг;

- ограничен перечень услуг транспортно-логистического комплекса, узок круг клиентов, нет их выхода на магистральные линии транспортных коридоров, а иногда и на железнодорожную сеть. Государственное участие в развитии системы транспортно-логистического комплекса затруднено из-за того, что создание комплексов осуществляется за счет частных инвестиций и при поддержке региональных властей. А у последних зачастую отсутствует четкое понимание перспектив и целей развития таких объектов в общенациональном масштабе.

Изолированная работа транспортно-логистического комплекса не может обеспечить эффективное развитие интермодальных перевозок и привлечение инвестиций, что подтверждается зарубежным опытом. Процесс создания логистических комплексов нередко идет без учета общих планов по развитию регионов. В качестве примера служит Алматинский транспортный узел. На г. Алмату и область сейчас уже приходится около 47% объемов перевозок импортных и около 18% - экспортных грузов. Этот регион перегружен транзитными грузопотоками. А другие регионы не получают те деньги, которые они могли бы зарабатывать только за счет грамотного логистического управления грузопотоками;

- отсутствие понимания у чиновников сути и значения логистических процессов. На наш взгляд, грамотная государственная политика в сфере развития транспортной логистики должна изменить к лучшему эту ситуацию, если в основу создаваемой ТЛС просто положить территориально-административное устройство Казахстана. К примеру, мы имеем 5 крупных экономических регионов (южный, северный, западный, восточный и центральный). Они и должны стать главными логистическими центрами, между которыми можно выстраивать транспортные коридоры.

Именно по такой схеме необходимо развитие казахстанской транспортно-логистической сети. В настоящее время в Алматинской области формируется транспортно-логистическая система.

Мировая практика создания регионального центра транспортной логистики состоит в следующем: 40% - государственный капитал, 60% - капитал частных структур. Но у нас частник не торопится, а государственные чиновники до сих пор еще не поняли своей выгоды от участия в этом процессе.

Создание полноценных ТЛС, по мнению президента ассоциации «Логинвест» Т. Прокофьевой, позволяет снижать транспортные издержки на 7 - 20%. На треть падают расходы на погрузочно-разгрузочные работы. А расходы на хранение материальных ресурсов и готовой продукции могут быть и вовсе сведены к нулю [5, с.21].

Вместе с тем, дальнейшему развитию транспортно-коммуникационной инфраструктуры должна способствовать реализация общенациональных проектов по созданию и развитию кластеров в регионах страны и рассматриваться с точки зрения решения следующих ключевых задач:

обеспечение кратчайшего и устойчивого выхода продукции отечественных производителей на внешние и внутренние рынки с сокращением транспортной составляющей в структуре затрат экономики;

обеспечение внутренней интеграции, открывающей доступ территорий и их населения к источникам социально-экономического роста;

максимально эффективное использование транзитного потенциала в сочетании с решением вопросов обеспечения интеграции страны и ее регионов с внешними рынками;

трансформация важнейших транспортных узлов страны в торгово-логистические центры, обслуживающие весь Центрально-Азиатский регион.

В настоящее время ситуация в территориальном развитии страны характеризуется, как сильными, так и слабыми сторонами (таблица 1). Тем не менее, имеются потенциальная возможность стать крупным транспортно-логистическим узлом.

В связи с этим особую значимость приобретает реализация Стратегии территориального развития Казахстана до 2015 года.

Основным приоритетом является повышение конкурентоспособности регионов путем внедрения механизмов кластерного развития, самоорганизации и мобилизации внутренних ресурсов.

В этой связи более перспективной для Казахстана в современных условиях становится сетевая модель территориально-экономической организации, характеризующаяся гибкой специализацией и способностью к инновациям, базирующаяся на мобилизации ресурсов всей сети с применением кластерного подхода.

Как показывает мировой опыт, сетевая модель обеспечит большую устойчивость национальной экономики, так как ее движущей силой, прежде всего в несырьевых регионах, станут малые и средние предприятия, обеспечивающие вовлечение в экономические процессы более широкого круга экономических субъектов.

Следовательно, одним из действенных механизмов сетевой модели является создание региональных кластеров, в частности, транспортно-логистических. Региональные кластеры будут создаваться вокруг тех сфер деятельности, в которых специализируются регионы, и охватывать не только границы существующих административно-территориальных единиц, но и границы соседних районов, областей.