Многоуровневая экономическая система ЧЕРЕЗ ПРИЗМУ (стр. 28 )

6)  , Юн Г. Б., Рябцева управление и реструктуризация предприятий – М.: Издательский дом «Грааль», 2001

Д. АЗАНҰЛЫ, Д. ЖЕНСХАН

ҚАЗАҚСТАНДА МИКРОКРЕДИТТЕУ ЖҮЙЕСІН ДАМЫТУДЫҢ ӘЛЕУМТТІК-ЭНОМИКАЛЫҚ МАҢЫЗЫ

Қазақстан дамуының 2030 жылға дейінгі Стратегиясы Қазақстанның әлемдегі бәсекеге мейлінше қабілетті елу елдің қатарына кіру Стратегиясы мен 2015 жылға дейінгі индустриалды-инновациялық даму Стратегиясын жүзеге асыру экономиканы диверсификациялауды, технологиялық серпілістерді жүзеге асыруды, сонымен қатар кәсіпкерлік секторды нарық қатынастары мен бәсекеге қабілетті экономиканың негізгі іргетасы ретінде дамытуды болжайды. Осы мақсатта Қазақстанда микрокредиттеу жүйесін дамытудың эномикалық маңызы зор екендігі белгілі.

Микроқаржыландыру - халықаралық таным бойынша, кедейлік деңгейін төмендету, халықтың өмірін жақсарту, шағын кәсіпкерлік субъектілеріне, бастапқы бизнеске, яғни банктік қызмет көрсетулерге қол жеткізуге мүмкіншіліктері жоқ клиенттерге қаржы ресурстарын беру арқылы халықтың өмір сүру деңгейін арттыру жөніндегі бірден-бір тиімді құрал болып табылады. Микрокредиттеу жүйесін дамытудың экономикалық тұрғыда маңыздылығы кередит жүйесін дамытуға, экономикалық белсенді халықтың қаржы ресурстарына қол жеткізуіне, халықтың жұмыс бастылығы мен жеке жұмыс бастылықтың өсуіне және кәсіпкерлік бастамашылық пен белсенділіктің артуына мүмкіндік туғызады.

Экономикалық әдебиеттерде микрокредиттеу жүйесін жүзеге асырудың екі бағыты қарастырылған.

1.  микрокредиттік ұйымдарды құру

2.  жұмыс жасап тұрған микрокредит ұйымдарын кредиттеу

Микроқаржыландыру экономикалық дамуа өзінің тиімділігін әлемнің көптеген елдерінде дәлелдеген құралы болып табылады. Әдетте, микроқаржыландыру мынадай міндеттерді шешуге бағытталған:

·  бастауыш кәсіпкерлерді қаржыландыру;

·  қаржыландырудың сыртқы көздеріне үлкен емес бизнес иелері —кәсіпкерлердің және дәстүрлі банктік кредит беруді пайдалану мүмкіндігі жоқтардың қол жеткізілімін кеңейту;

·  өз бизнесін ашқысы келетін, бірақ ақша қаражатын алудың дәстүрлі көздеріне қол жетімділігі жоқ халықтың әлеуметтік аз қамтылған жіктерін қаржыландыру.

Микроқаржыландыруды және микрокредит беруді зерттеу халықтың аз қамтылған санатына қаржылық қызметтер көрсететін микроқаржылық институттар қызметінің жалпы үлгерімділігін көрсетеді. Микроқаржыландыру үй шаруашылығы мен жеке дара кәсіпкерліктің жыл сайынғы табысының деңгейін біртіндеп көтере отырып кедейшіліктің тамырын жоюға ықпал етеді.

Микроқаржыландырудың халықтың өмір сүру деңгейіне оң әсер етуінің негізгі көрсеткіштері мыналар болып табылады:

·  Қарыз алушылардың ұтқырлығын арттыру;

·  Олардың экономикалық қауіпсіздігі;

·  Олар жасайтын сатып алулар мен тұтынатын қызметтерінің көлемі мен құнының өсімі; Отбасындағы беделінің өсуі;

·  Әртүрлі әлеуметтік-саяси бағдарламаларға және т. б. тарту.

Микрокредит берудің басымдықты мақсаты экономикасы көшпелі елдердегі сияқты, Қазақстанда да кедейшілікпен күресу емес, керісінше халықтың экономикалық белсенді санатындағыларының кәсіпкерлік бастамашылықтарын қолдау болып табылады.

Осыған байланысты, Қазақстан микрокредит секторының бәсекеге қабілеттілігін арттыру үшін оның жұмыс істеуіне жағдай жасау, орнықтылығын арттыру, шағын кәсіпкерлік пен халықтың қаржылай қолдау көрсету қызметтермен қамтылуын кеңейту қажеттілігі маңызды аспект болып табылады.

Қазақстан жағдайында микроқаржыландыру жүйесін дамыту мен оны практикада қолдануда әр елдегі халықаралық микрокредиттеу тәжірибелері неізге алынды.

Қазақстан Республикасында микрокредит беру жүйесі 1990-шы жылдардың ортасында пайда болды. Халықаралық жобалар шеңберінде құрылып, кейіннен қоғамдық қор болып қайта құрылған коммерциялық емес ұйымдар бірінші микроқаржы ұйымдары болған. Олар кедейшілікті жеңу және жобалық аймақтардағы халықтың жұмыспен қамтылуын қамтамасыз етуді алдарына міндет етіп, шектеулі аумақта халықтың белгілі бір мақсатты тобына халықаралық донорлар дереккөздерін пайдаланып, микрокредит берумен айналысқан.

Шағын бизнесті дамыту және микроқаржы ұйымдарын көлеңкелі сектордан алып шығу мақсатында, 2003 жылдың 6–наурызында «Микронесиелік ұйымдар туралы» ҚР заңы қабылданды. Оның басты мақсаты Заңның бірінші редакциясында анықталғандай, микроредитті алушылар шағын кәсіпкерлік субъектілері болуы керектігіне байланысты, кәсіпкерлікпен айналысуға тілек білдіруші тұлғаларды қаржы ресурстарымен қамтамасыз ету болатын. Қазіргі уақытта осы шектеулі талаптар заң жүзінде алынып тасталды.

2011 жылғы 28 қаңтарда Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолауында: еліміздегі ауылдық елді мекендердің жоғары әлеуетін қамтамасыз ету мен ауылдық инфрақұрылыдарды дамыту, ауыл тұрғындарын таза ауыз сумен қамтамасыз ету, кәсіперлік жаңашылдықтарды оқытуды ұйымдастыруда микрокреиттік бағдарламаның маңызды екендігін және олардың оң нәтиже көрсете бастағандығын атап өткен болатын. Дегенмен, Елбасы қазіргі кездегі микрокредиттік мекемелердің басым бөлігінің тұтыну мақсатындағы қызметтер көрсететіндігін және болашақта бұл мекемелердің қызмет ету бағытын өзгертуі арқылы олардың ауыл тұрғындарын жұмыспен қамтамасыз етуге бағытталуы керек екендігі баса айтылды.

2010 жылдың ақпан айында Қазақстан Респбликасы Ұлттық банкінің төрағасы Григорий Марченко микрокредиттік мекемелердің жұмысы туралы мәселе қозғады. Онда қаржылық бақылау агенттігі мен Ұлттық банктің бұл секорды бақылаудан бас тарта отырып, олардың дамуы үшін кәсіпорындарға уақыттың қажет екендігі айтылды.

Микрокредиттік мекемелердің тіркелу тенденциясын ескере отырып, олардың қызметтеріне жылдар аралығында сұраныстың өте жоғары болғандығын байқауға болады.

Қазақстан Респбликасы Статистика агенттігінің мәліметтері бойынша 2011 жылдың шілде айында еліміздегі тіркелген микрокредиттік мекемердің саны 1769 болды. Егер 2006 жылы микрокредиттік мекемелердің саны 356 болса, 2007 жылы-730, ал 2008 жылғы жағдай бойынша 1086 микрокредиттік ұйымдар, 2009 жылы 1712 ге артып отыр, бұл шамамен жылына 300 микрокредиттік мекемеге артып отырғандығын көрсетеді. Ал 2010 жылы елімізде тек 68 микрокредиттік мекеме ғана тіркелген. Демек, бұл мәліметтер 2010 жылға қарағанда 2011 жылдың шілде айына дейінгі тіркелген микрокредиттік мекемелер санының 11 ге аз екендігін көрсетеді. Жалпы алғанда келтірілген мәліметтер микрокредиттік мекемелер санының соңғы екі жылда төмендегендігін көрсетеді.

ҚР микрокредиттік мекемелер қызметін талдау мынадай тұжырым жасауға мүмкіншілік береді: Назарбаевтың 2011 жылғы Қазақстан халқына Жолауында айтылып өтілгеніндей, микрокредиттік мекемелердің басым бөлігінің тұтыну бағытында қызмет көрсетіп қана қоймай, олардың қызметінің халықты өзін–өзі жұмыспен қамтамасыз етуге бағытталуы, еліміздегі микрокредиттік мекемелердің қызметін реттеу тетіктерін жетілдіріп, бақылау шараларын арттыру қажет екендігін айқын көрсетеді.

Дегенмен бүгінгі таңда Қазақстан Республикасында қаржы қызметі нарығы қарқынды дамып келеді. Сонымен бірге шағын кәсіпкерлік сегменттерінің заем қаражаттарына қол жеткізушілік проблемасы әлі де болса орын алып отыр. Әсіресе, бұл проблема кәсіпкерлер активтерінің құны қаржы институттары заемдарын қамтамасыз етудің жалғыз түрі болып табылатын, ірі қалалардағы активтерге қарағанда нарық құны біршама төмен аймақтық деңгейде көрінеді.

Микрокредит беру секторының сапалы дамуына кедергі болып отырған көптеген проблемалар осы уақытқа дейін шешусіз қалып отыр, атап айтқанда:

- микокреиттік ұйымдар үшін берілетін қарыздың жетіспеушілігі және пайыз мөлшерлемесінің жоғарылығы;

- микокреиттік ұйымдардың өз қаражатының жеткіліксіздігі;

- микокреиттік ұйымдар үшін білікті мамандардың жетіспеушілігі;

- әдіснаманың және микрокредит беру жүйесіне қатысушыларға оқыту бағдарламаларының жеткіліксіздігі;

- микокреиттік ұйымдар техникалық базасының төмендігі;

- микрокредит беру мүмкіншіліктері мен шарттары жөнінде халықтың аз ақпараттандырылуы.

Сол себепті Мемлекет басшысының арнайы тапсырмасымен еліміздегі микокреиттік ұйымдарды әрі қарай қолдау, оның ішінде халықтың жұмыспен қамтылушылығы сияқты халықтың кәсіпкерлік бастамашылығын қолдау мақсатында микрокредиттеудің қолжетімділігін арттыру жөніндегі шараларға баса көңіл бөліп, мемлекет есебінен қолдау көрсету қажеттілігі туралы тапсырмалар берілген.

Аталмыш факторлар Қазақстан Республикасындағы микрокредит беру жүйесін әрі қарай дамыту жөніндегі жаңа бағдарламаны әзірлеу қажеттілігіне негіз болады. Ол Микрокредит беретін субъектілерді қаржыландыру бағдарламасы. Бұл бағдарлама «Даму» кәсіпкерлікті дамыту қоры» АҚ Қазақстан Республикасындағы микронесиелік ұйымдарды дамыту жөніндегі 2008 – 2012 жж. арналған шаралар бағдарламасы негізінде жүргізілуде.

Бағдарламаның іске асырылуы келесідей нәтижелерге мүмкіндік беретіндігі көрсетілген.

Экономикалық нәтижелер:

- жж. аралығында Қор жылсайын МКҰ (микрокредиттік ұйым) қаржы ресурстарына 10%-дан көбірек қажеттілігін қанағаттандыратын болады;

- қаржы ресурстарына қол жеткізген клиенттер саны өсетін болады, және осы Бағдарламаның іске асырылуынан ғана кемінде микрокредит берілетін болады.

Әлеуметтік нәтижелер:

- МКҰ әдеттегі клиенттері орташа есеппен кәсіпкерлік бастамашылығы бар жеке тұлғалар болатынын есепке алатын болсақ, кемінде жұмыс орны құрылылатын және құпталатын болады.

Микрокредиттік секторды:

- микрокредиттік ұйымдардағы ақпараттық технологияларды дамыту;

- оқытатын бағдарламаларды іске асыру;

- МКҰ қызметінің заманауи стандарттарын енгізу арқылы институттық күшейту.

Осылайша, Бағдарламаның іске асырылуы Қазақстанның барлық аймағын қамтитын микрокредит берудің тұрақты және орнықты жүйесін құруды қамтамасыз етеді. Сонымен қатар: экономикалық белсенді халықтың қаржы ресурстарына қолжеткізуін кеңейтеді; шағын және орта кәсіпкерлікті дамыту есебінен халық табысының ұлғаюына, халықтың өз бетінше жұмыспен қамтылушылығын арттыруға, қосымша жұмыс орындарын құруға, қаржы нарығында бәсекелестіктің дамуын ынталандыруға ықпал етеді.

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1.  Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауы «Болашақтың іргесін бірге қалаймыз».- Астана, 2011.

2.  Ақша, несие, банктер теориясы: Оқулык. — Алматы: Жеті жарғы, 2011. — 368 бет.

3.  «Даму» кәсіпкерлікті дамыту қоры» АҚ Қазақстан Республикасындағы микронесиелік ұйымдарды дамыту жөніндегі 2008 – 2012 жж. арналған шаралар бағдарламасы — Астана: — 2007.

4.  Еуропалық қайта құру және даму банкінің кредит желісі – Қазақстандағы шағын бизнесті дамыту Бағдарламасы — Алматы — 2007:

5.  www. /news.

6.www. /.../amfok_schitaet_nuzhnym_usilit_goskontrol_nad_mk

7. Қазақстан Республикасының әлеуметік-экономикалық дамуы. // ҚР Статистика агенттігі.-2011.

, ова

БЮДЖЕТНЫЕ ПРОГРАММЫ СЕЛЬСКОГО ХОЗЯЙСТВА И ИХ ФИНАНСИРОВАНИЕ

 Одним из важнейших факторов, влияющих на конкурентоспособность сельскохозяйственной продукции, является государственная политика в области регулирования и поддержки сельхозтоваропроизводителя.

Объективная необходимость государственного регулирования аграрного сектора обусловлена рядом причин, среди которых важнейшими являются: обеспечение продовольственной безопасности страны, низкая конкурентоспособность и производительность отрасли, ценовой диспаритет на сельскохозяйственную и промышленную продукцию, низкий уровень оплаты труда работников сельского хозяйства и другие. Система госрегулирования призвана создать благоприятные условия для развития сельского хозяйства должна быть сориентирована на решение первоочередных задач: ускорение социального развития села; стимулирование развития конкуренции и бизнеса на аграрном рынке; усиление государственной поддержки на республиканском и региональном уровнях внедрения современных технологий в сельском хозяйстве; создание единой информационной и консультационной системы в АПК; содействие развитию агропромышленной интеграции и сельскохозяйственной кооперации в сфере переработки, хранения и сбыта продукции [1].

Поддержка сельскохозяйственных товаропроизводителей осуществляется в республике в форме субсидирования, льготного кредитования и налогового стимулирования. Государственная финансовая поддержка агропромышленного комплекса осуществляется по следующим направлениям:

1.  Путем компенсации части затрат на горюче-смазочные материалы, электроэнергию, удобрения при производстве отдельных видов с.-х. продукции;

2.  Создание специальных государственных фондов финансовой поддержки сельского хозяйства, обладающих источниками формирования и целевым характером использования;

3.  Выделение дотации при поддержке племенного дела в животноводстве
, птицеводстве и ведения элитного семеноводства;

4.  Субсидирование за счет средств республиканского бюджета части кредитов, используемых сельскохозяйственными товаропроизводителями на приобретение сельскохозяйственной техники и оборудования;

5.  Оказание финансовой помощи в становлении и развитии крестьянских хозяйств.

  При подготовке к вступлению в ВТО Казахстану необходимо ежегодно увеличивать объем государственной финансовой поддержки сельского хозяйства, поскольку отрасль, по общепринятым стандартам, считается конкурентоспособной, если на нее приходится не менее 3,25% мирового экспорта: доля же Казахстана в мировом экспорте по сельскохозяйственным продуктам остается все еще низкой и составляет менее 0,5%.

Проведенный анализ бюджетного финансирования сельского хозяйства Казахстана показал, что ежегодно увеличивается абсолютная и относительная его величина. Так, если в утвержденном республиканском бюджете на 2010 год она составляла 177,8 млрд. тг., то на 2011 год возросла до 189,1 млрд. тг. или на 6,4%. При этом, общая сумма затрат республиканского бюджета за анализируемый период возросла с 3702,3 млрд. до 4322,7 млрд. тг. или на 16,8%. Вместе с тем, в проекте республиканского бюджета размеры финансирования сельского хозяйства в абсолютных размерах значительно возрастают. Так, на 2012 год предусматривается выделение средств в сумме 336 млрд. тг., на 2013 год – 296 млрд, тг, что превышает уровень 2011 года, и на 2014 год – 318 млрд. тг. Другими словами, общая сумма финансирования на среднесрочный период составит почти 1 трлн. тг., что почти в два раза превышает размер средств, выделенных республиканским бюджетом на годы. Однако, удельный вес средств, выделенных на финансирование сельского хозяйства и связанных с ним отраслей, в 2010 году составил 4,8% от общей суммы затрат республиканского бюджета, в 2011 году эта доля уже снижается до 4,4%. Представляется, что такая тенденция не всегда адекватна необходимости выделения бюджетных субсидий для развития одной из приоритетных отраслей экономики страны.

Реализация бюджетного финансирования, как видно из данных таблицы 1, осуществляется в разрезе следующих основных бюджетных программ [2]:

–формирование и реализация политики государства в сфере развития АПК;

-борьба с особо опасными вредными организмами сельскохозяйственных культур;

-реконструкция гидротехнических сооружений;

-обеспечение сохранения и развития особо охраняемых природных территорий;

-прикладные научные исследования в области агропромышленного комплекса;

-сохранение лесов и увеличение лесистости территории республики;

-диагностика заболеваний животных;

-противоэпизоотические мероприятия;

-закуп зерна в государственные ресурсы.

Таблица 1 – Основные бюджетные программы сельского хозяйства и объемы их финансирования, млн. тг

Наименование бюджетных программ	2010 год	2011 год	изменения
+/-	%
Финансирование с/х, всего в том числе МСХ	5 1	7 1	11261,2 1420,0	106,3 100,9
доля МСХ в общем объеме финансирования	91,6	86,9	-	-
Бюджетные программы:	1	1	1420,0	100,9
Формирование и реализация политики государства в сфере развития АПК	8797,8	9838,1	1040,3	111,8
Борьба с особо опасными вредными организмами сельскохозяйственных культур	2934,1	4557,7	1623,6	155,3
Строительство и реконструкция системы водоснабжения и гидротехнических сооружений	11296,9	22997,1	11700,2	203,5
Обеспечение сохранения и развития особо охраняемых природных территорий	3528,5	4456,8	928,3	126,3
Прикладные научные исследования в области агропромышленного комплекса	2800,9	3213,4	412,5	114,7
Сохранение лесов и увеличение лесистости территории республики	2475,6	3897,3	1421,7	157,4
Диагностика заболеваний животных	4698,7	5111,8	413,1	108,8
Противоэпизоотические мероприятия	1768,6	3151,3	1382,7	178,1
Закуп зерна в государственные ресурсы	11250,0	12750,0	1500	113,3
Другие программы	9	94410,6	-19002,3	83,2

Проведенный анализ показал, что если в 2010 году больше всего бюджетных средств предусматривалось на реализацию бюджетной программы 061 «Закуп зерна в государственные ресурсы» то в 2011 году – на 029 «Строительство и реконструкция системы водоснабжения и гидротехнических сооружений». Среди других программ необходимо выделить программы: 039 «Возмещение ставки вознаграждения по кредитам на поддержку сельского хозяйства» в сумме 5 млрд. тг, 056 «Повышение конкурентоспособности сельскохозяйственной продукции» - более 1,5 млрд. тг, а также 042 «Прикладные научные исследования в области агропромышленного комплекса» - 3,2 млрд. тг, которые являются направлениями дополнительного финансирования, выделяемого в рамках Проекта по повышению конкурентоспособности сельскохозяйственной продукции в Казахстане.