Многоуровневая экономическая система ЧЕРЕЗ ПРИЗМУ (стр. 29 )

В этой связи следует отметить, что еще в 2005 году Всемирным банком был выделен займ в размере 24 млн. долларов США на частичное финансирование данного Проекта.

 Проект предназначен для оказания поддержки в повышении конкурентоспособности сельского хозяйства в Казахстане путем стимулирования доступа к рынкам и знаниям. Для достижения данной цели в рамках Проекта реализуются мероприятия по улучшению качества и повышению безопасности сельскохозяйственной продукции, улучшению доступа к информации, гармонизации стандартов. Кроме того, Проект направлен на стимулирование количественного, качественного увеличения, а также релевантности прикладных сельскохозяйственных исследований, необходимых непосредственно товаропроизводителям. 

Проект по повышению конкурентоспособности сельскохозяйственной продукции в Казахстане включает следующие направления:

1) управление качеством и безопасностью сельскохозяйственной продукции

2) сельскохозяйственный маркетинг

3) прикладные сельскохозяйственные исследования и информационно-консалтинговые службы
4) разработка институциональной и сельскохозяйственной политики.

Данные направления Проекта являются одновременно бюджетными программами.

Общая его стоимость оценивается в 83,1 млн. долларов США или более 12 млрд. тенге. При этом, половина стоимости будет выделена из республиканского бюджета, заем Всемирного банка покроет около 30% от стоимости, тогда как оставшиеся 15% будут финансироваться за счет бенефициаров. Заем Всемирного банка выдается на 20 лет с пятилетним сроком каникул, что будет означать ежегодное финансирование Проекта за счет государственных средств в среднем, как показывают расчеты, в размере около 300 млн. тг.

Следует отметить, что в составе затрат, связанных с финансированием сельского хозяйства, в последние годы преобладающую роль занимают целевые текущие трансферты и субсидии. Они выделяются областным бюджетам, бюджетам городов Астаны и Алматы на субсидирование повышения продуктивности и качества продукции животноводства
, поддержку племенного животноводства, семеноводства, социальной поддержки специалистов социальной сферы сельских населенных пунктах, проведение противоэпизоотических мероприятий, субсидирование повышения урожайности продукции растениеводства
. Величина трансфертов, выделенных местным бюджетам из республиканского бюджета, представлена в таблице 2.

Таблица 2 – Целевые текущие трансферты и субсидии, выделенные из республиканского бюджета на развитие сельского хозяйства, млн. тг

Направления целевых трансфертов	2010 год	2011 год	отклонения
+/-	%
Трансферты, всего в том числе направленные на:	74323,6	62997,0	-11326,6	84,7
- на развитие племенного животноводства	2497,4	4169,9	1672,5	166,9
- на поддержку развития семеноводства	2087,5	2196,4	108,9	105,2
- проведение противоэпизоотических мероприятий	5504,5	5685,6	181,1	103,3
- субсидирование стоимости услуг по подаче питьевой воды из особо важных групповых и локальных систем водоснабжения	2868,6	3366,6	498,0	117,3
- развитие системы водоснабжения	20212,1	27147,5	6935,4	134,3
- на субсидирование повышения продуктивности и качества продукции животноводства	13130,0	13206,2	76,2	100,5
- на другие цели	28023,5	7224,8	- 20798,7	25,7
Субсидии	5060,0	5060,0	0	100

Как видно из данных, приведенных в таблице 2, динамика общей суммы текущих целевых трансфертов, предоставляемых республиканским бюджетом нижестоящим бюджетам, в абсолютном и относительном размерах имеет в целом тенденцию к снижению. Так, если в 2010 году они составляли 74323,6 млн. тг, то на 2011 год их размер уменьшился на 11326,6 млн. тг. и составил 62997,0 млн. тг. или 84,7%. Однако по приведенным в таблице 2 направлениям трансфертов наблюдается рост. Особенно следует отметить увеличение трансфертов, направленных на развитие племенного животноводства и системы водоснабжения на 66,9% и 34,3%. соответственно. Что касается трансфертов, предоставленных на другие цели, то их снижение произошло на сумму более 20 млрд. тг. или почти на 75%.

При этом доля трансфертов в 2010 году и на 2011 год в затратах государственного бюджета по линии Министерства сельского хозяйства колеблется в пределах 38-45%, а удельный вес субсидий оставался низким и составлял около 3% от общей суммы выделенных средств.

Исполнение и контроль ряда программ субсидирования в АПК переданы местным исполнительным органам. Нормативы субсидий по приоритетным культурам устанавливаются местными властями по согласованию с Министерством сельского хозяйства. Такой механизм позволит более оперативно реагировать на потребности конкретного направления субсидирования и ускорит его выплаты, уйти от уравниловки в разных природно-климатических зонах и учесть специфику затрат при возделывании сельскохозяйственных культур, увязать субсидирование сельхозтоваропроизводителей с удешевлением цен на продукты питания.

Всего профинансированы в 2010 году по линии данного министерства 73 бюджетные программы на сумму почти 163 млрд. тенге, из них в виде трансфертов 13 программ. На 2011 год количество программ по линии Минсельхоза уменьшилось до 61, а сумма, практически осталась на уровне 2010 года и составила 164,4 млрд. тг., что еще раз подтверждает недостаточность финансирования отрасли.

Думается, что сохранение такого финансирования в 2011 году и снижение его по отдельным бюджетным программам, не будет способствовать стабильному росту производства продукции сельского хозяйства и, особенно, животноводства в среднесрочной перспективе.

По расчетам, для производства высококачественной продукции, соблюдения научно обоснованной системы ведения сельхозпроизводства, размер государственной финансовой поддержки в расчете на 1 га пашни должен быть не менее 3,5 тыс. тенге, на 1 условную голову животных - около 3 тыс. тенге. В таком случае в структуре затрат на производство продукции растениеводства государственная финансовая поддержка составит 20%, а в животноводстве - 11%. У нас же в соответствии с технологией товаропроизводитель на 1 га пашни затрачивает 100 дол., а выделяемые субсидии компенсируют эти затраты в зависимости от уровня технологии, оснащенности, использования гербицидов всего на 2-3%. Кроме того, уровень субсидирования зерна составляет примерно 3 долл. на 1 га пашни, причем субсидии крестьянам предоставляются после проведения весенне-полевых работ.

В настоящее время сельскохозяйственные товаропроизводители сталкиваются со следующими тремя большими проблемами. Первая проблема – это труднодоступность кредитных средств и отсутствие ликвидного залогового имущества. Вторая проблема – колебания цен на произведенную сельскохозяйственную продукцию. Так, например, в прошлом году цена на зерно варьировала в пределах от 80 до 350 долл. за одну тонну. Следующая проблема – это то, что меры государственной поддержки, оказываемой сельхозтоваропроизводителя, пока еще не стимулируют ни обновление техники, ни обновление технологии, в то же время 2-3 долл. субсидий в целом по стране составляют миллиарды тенге, поскольку только в зерновом производстве государство ежегодно тратит 8 млрд. тг. При этом субсидирование не оказывает заметного влияния на повышение эффективности деятельности отрасли в целом. Решение данных проблем в совокупности позволит фермерам обеспечить рост производства сельскохозяйственной продукции и повысить ее конкурентоспособность.

Поэтому, на наш взгляд, бюджетные субсидии и дотации необходимо выплачивать только эффективно функционирующим товаропроизводителям, независимо от форм собственности и хозяйствования. Также целесообразно значительное увеличение государственных расходов на финансирование перерабатывающей промышленности, поскольку к 2015 году поставлена задача доведения доли переработки мяса до 27 %, молока - до 40 %, плодов и овощей - до 12 %.

В соответствии с известной общемировой практикой, в которой главенствующими принципами являются обеспечение равных конкурентных условий для всех субъектов сельхозпроизводства с соблюдением принципов справедливости и равнодоступности мер государственной поддержки, необходимо значительно повысить размеры бюджетного финансирования отрасли в среднесрочном периоде.

СПИСОК Литературы

1.  Государственная программа развития агропромышленного комплекса в РК на 2годы, от 15 сентября 2010 г.

2.  Закон РК «О республиканском бюджете на годы» от 29 ноября 2010 года с приложениями.

Хабаршы № 3∙ 2011 Вестник

Есеп және аудит Учет и аудит

., Б.Ә. Жұматаева

Дебиторлық берешек есебін ұйымдастыру және оның қаржылық есепте көрсетілуі

Қазақстан Республикасының президенті Н.Ә. Назарбаев өзінің «Қазақстанның ілгері дамуының жаңа қадам алдындағы әлемдегі анағұрлым бәсекеге қабілетті 50 ел қатарына ену стратегиясы» Жолдауында атап өткендей, заманға сай, бәсекеге қабілетті және ашық нарықтық экономика – бұл өркендейтін және қарқынды дамып келе жатқан қоғамның іргетасы. Қазақстанның әлемдегі анағұрлым бәсекеге қабілетті 50 ел қатарына енуге жылжыуындағы бастысы – әлемдік экономикаға интеграциялау. Осыған байланысты мемлекеттің даму үрдісінде ерекше өзектілікке бухгалтерлік есеп жүйесін жетілдіру, халықаралық бухгалтерлік есеп жүйесін дамыту және жетілдіру мәселесі ерекше орын алады.

Заманауи экономикалық жағдайда бухгалтерлік есеп әрбір кәсіпорынның қызметінде елеулі роль атқарады. Ол – кәсіпорындардың қаржылық есептіліктерін дайындайтын ақпараттық база болып табылады.

Халықаралық қаржылық есептілік стандарттары әлемдегі анағұрлым дұрыс дайындалған және ілгерімелі болғандықтан, көптеген елдерде халықаралық стандарттарға сәйкес есепті әзірлеп, ұсынуға мүмкіндік бар.

Дебиторлық қарыз шаруашылық субъектілер активтерінің негізгі бөлігі болып табылады. Оның маңызды үш қасиеті бар:

-  ақшалай қаражаттың өсуіне тікелей немесе жанама мүмкіндікті қамтамасыз ететін келешек пайданы кіргізеді;

-  шаруашылық жүргізетін субъект басқаратын ресурстарды активтер болып саналады. Көрсетілген қызмет заңды немесе заңмен дәлелденген болуы керек;

-  кәсіпорынның қазіргі кезде қарамағында жоқ бірақ келешекте пайда әкелетін табыс активке жатпайды.

Қазақстан Республикасының «Бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілік туралы» заңының 13 бабына сәйкес міндеттеме - дара кәсіпкердің немесе ұйымның өткен оқиғалардан туындайтын мойнында тұрған міндеті, оны реттеу экономикалық пайданы қамтитын ресурстардың шығып қалуына әкеп соғады.

Дебиторлық берешек бұл сатып алушыларымен жекелей тұлғаларға ақшалай қаражат, тауар және басқалай қызмет түрін алуға қойылатын талап. Ол берілген кәсіпорынның айналымынан қаражаттарды шығарып, басқа ұйымдардың, тұлғалардың немесе мекемелердің оларды қолдануын білдіреді.

Дебиторлық берешекті бухгалтерлік есепте мойындау, мағынасы бойынша, қарыздың талап ету құқығын мойындауды да білдіреді, сондықтан шетел әдебиетттерінде дебиторлық берешекті «талап», ал кредиторлық берешекті «міндеттеме» деп анықтайды. Осы бағытта, бұл олардың экономикалық және заңдық мағынасын нақтырақ көрсетеді.

ХҚЕС жүйесінде дебиторлық берешекті мойындау, жіктеу және бағалау тәртібі, өкінішке орай, айқын анықталмаған. Халықаралық стандарттардың кейбіреуінде қаржылық есептемеде сәйкес ақпаратты ашу бойынша жалпы ұсынымдар ғана көрсетілген.

Активтерді, міндеттемелерді, капиталды үйлестіретін формалды екі жақтылық теңдігі тұрғысынан қарасақ, мұнда міндеттемелер түсінігінде кредиторлық берешек түсіндіріледі, дебиторлық берешек болса ұйымның активтері құрамында мойындалады.

Халықаралық қаржылық есеп стандарттары бойынша актив дегеніміз «мекеменің келешекте экономикалық табыс күтіп отырған, ұйымның қадағалауында тұрған бұрынғы оқиғалары нәтижесіндегі қорлары болып табылады». Халықаралық стандарттармен ұйымдардың активтерін мойындаудың үш маңызды нышаны айырып көрсетілген: болашақта экономикалық пайда алу ықтималдығы, компания жағынан бақылау және өткен кезеңдердің оқиғалары нәтижеснінде шығу.

Активтерді потенциалды немесе болашақ пайда алудың қайнар көзі ретінде қабылдау көптеген шетел авторлары мен ресми деректеріне тән. Алғашқылардың бірі болып активтердің болашақта экономикалық пайда алу көзқарасында анықтамасын 1929 жылы Стенфорд университетінің профессоры Джон Кеннинг берген. Оның ойы бойынша, активтер – бұл «ақшалай түрде немесе ақшаға, құқыққа, заңды және әділ кейбір немесе бір топ тұлғаға кіріске кепіл беретін, айырбасталатын болашақтағы кез келген қызмет.

1-ХҚЕС-на сәйкес бухгалтерлік баланста дебиторлық қарыз сатып алушыларымен тапсырыс берушілер қарызына, ұйымның басқа мүшелер тобына, байланысқан жақтар қарызына, аванстар және басқалай сомаларға бөлінеді. Әдетте, дебиторлық қарыз шот-фактураларымен немесе ресми қарыздық міндеттерімен (вексельмен) расталады.

Халықаралық тәжірбиеде қаржылық есеп беру мақсатында дебиторлық борыш не ағымдық (қысқа мерзімдік) немесе айналымдық емес (ұзақ мерзімдік) болып бөлінеді. Ағымдық дебиторлық борыш бір жыл ішінде немесе операциалық цикл кезінде алынады деп болжанады. Барлық қалған борыштар ағымдық емес (ұзақ мерзімдік) болып танылады. Халықаралық есеп тәжірбиесінде саудалық және саудалық емес дебиторлық борыш ажыратылады.

Саудалық дебиторлық борыш бұл клиенттердің кәдімгі шаруашылық жұмыстары кезінде жасалған тауарларымен қызмет түрлері үшін төленетін сома. Ол екі топқа бөлінеді: алынуға тиісті шоттар-сатып алынған заттарға сатып алушылардың кәдімгі қарызы, және алынуға тиісті вексельдер - сатып алушылардың шот төлеу міндеті хат арқылы көрсетілген қарыздары. Саудалық емес дебиторлық берешек, басқа қызмет түрлері нәтижесінде туындайды.

Дебиторлық берешек шаруашылық субъектілер активтерінің маңызды бөлігі болып саналады. Ол кәзіргі заманғы кез келген Қазақстандық мекеменің баланс құрылымында орын алады.

ің еңбегінде «Кәсіпорында дебиторлық берешектердің құрамында күмәнді дебиторлық берешектер болмаса, олардың көп болғаны зиян емес» - дейді, яғни кәсіпорын дебиторлардың ішінен мерзімі асқан берешектерді үнемі қадағалап отырса болғаны [1 ].

Халықаралық есеп тәжірибесінде дебиторлық берешектің жалпы жіктемесі 1-cуретте берілген.

Саудалық дебиторлық берешек: ·  алынуға тиісті шоттар ·  алынуға тиіс вексельдер

Сурет 1 - Халықаралық есеп тәжірбиесінде дебиторлық берешектің жалпы классификациясы.

Баланста саудалық дебиторлық берешек пен саудалық емес дебиторлық берешек бөлек-бөлек қарастыруылуы тиіс. Әдетте дебиторлық берешек компанияның ағымдық активіне қарайды. Ал егер оны жою мерзімі бір жылдан артық болса, ұзақ мерзімді активтер болып бөлінеді.

18- ХҚЕС–на сәйкес дебиторлық берешек тауар өткізу мен қызмет көрсету нәтижесінде туындаған алынуға тиіс шоттар мен вексельдер арқылы анықталады. Бұл сонымен қатар өзіне есептік кезеңде (төленген) аударылған арендалық төлемдер, сыйақылар және басқадай алынуға тиіс сомаларды кіргізеді. Бухгалтерлік есептің типтік жоспар шотында 23.05.2007 ж. № 000 дебиторлық берешектің барлық түрлері туралы ақпаратты жалпылау үшін «Қысқа мерзімді дебиторлық берешек» және «Ұзақ мерзімді дебиторлық берешек» тараудың шоттары белгіленген. Дебиторлық берешек халықаралық және Қазақстан мемлекетінің стандарттарына сәйкес сатып алушылардан компанияға тиісті сома болып табылады.

Е. Михалеваның айтуы бойынша, - «Дебиторлық берешек – айналым капиталының басты компоненті. Онсыз кәсіпорынның айналымы қалыптасуы қйын», яғни белгілі бір мекеме екінші мекемеге тауар сатқан кезде, сатылған тауардың құны бірден төленбесе де, белгілі бір мерзім ішінде төленіп, осы операциялардан айналым қалыптасады» [2].

Дебиторлық берешектің пайда болуы сатудан түскен түсімді мойындаумен тығыз байланысты. Американдық ғалымдар мен Рис Дж. сату деп атайды: «Ақша кірісі немесе тауарларды немесе қызметтерді сатудың нәтижесінде оларға (сонымен қоса алынуға шоттар) талаптарды күшейту». [3].

Халықаралық стандартта алын ала қарастырылған есептеу әдісі бойынша қаржылық есептеме құрастыру принципі ақша қаражаттарын алу немесе төлеумен байланысты өтіп кеткен операциялар мен мәмілелерді ғана емес, сонымен қатар алдағы кезеңде ақша төлеу міндеттемелері немесе ақша қаражаттарын алуға мүмкін көздер туралы қолданушыларды ақпараттандыруды көздейді. Сонымен қоса сатудан пайда, сәйкесінше дебиторлық берешек, нақты алынатындығына жеткілікті анықтылығы бар сомалар есептелінеді.

Сатып алушылардың дебиторлық берешегі бухгалтерлік есепте сатудан түскен түсім туралы көрсетілген ақпаратпен қатар тіркеледі, яғни өнімді сатудан түскен түсімді бағалауда мойындалатын болады және сәйкесінше осы түсімді көрсеткен күнінде көрсетіледі.

Тәжірибе жүзінде дебиторлық берешектің көлемі сату объектісін тапсыру күнінде курс бойынша теңгемен анықталады, сатып алушымен міндеттемелер өтелгеннен кейін, оны өтеу кезеңіңде дебиторлық берешектің түзету енгізетін сомасына, сатып алушымен сомалық айырмашылық анықталады. Мәні бойынша, бұл дебиторлық берешекті қайта бағалауды білдіреді, яғни ағымдық құнды анықтау.

Егер тауар коммерциялық кредит негізінде сатылса, онда дебиторлық берешек қарызға берілген немесе кейінге қалдырылған сомаға пайызды есепке алумен бірге толық сомамен мойындалады.

Қазіргі кезде Қазақстан Республикасында ХҚЕС ережелерін қолданатындығы белгілі. Осы ережелерге сәйкес дебиторлық берешекті бағалау және оны есептемеде көрсету сатудың таза құнымен көрсетілуі қажет, яғни ақша қаражаттары сомасы бойынша немесе оны өтеудің нәтижесінде нақты алынуы мүмкін басқа да ресурстар және пайдалар. Дебиторлық берешектің таза сату құны - күмәнді берешектер бойынша резерв сомасын шегергенде ағымдық дебиторлық берешектің бастапқы құны бойынша сомасы.

Дебиторлық берешектің құрылымы, ереже бойынша, келесідей түрде көрсетіледі:

-  сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің берешігі – саудалық дебиторлық берешек (теңгемен және валютамен);

-  ҚҚС –ты артық төлегендіктен бюджеттің қарызы;

-  жеткізілген тауарлар мен көрсетілген қызметтер үшін берлген аванстар;

-  еңшілес, ассоциацияланған ұйымдардың берешегі;

-  жұмыскерлердің берешегі(сонымен қатар жетіспеушіліктер бойынша);

-  алынуға сый-ақылар;

-  шағымдар бойынша берешектер;

-  басқа да дебиторлық берешек.

Дебиторлық берешекті түзету мен күмәнді борыштарды есептен шығарудың екі түрлі әдісі бар:

-  тікелей есептен шығару әдісі;

-  қорларды есепке қосу әдісі.

Тікелей есептен шығару әдісі бойынша күмәнді қарыздарға алдын-ала бағалау жасалмайды. Алуға үмітсіз қарыздарды есептен шығару тікелей 7440 шотына «қор жасауға шығындар және үмітсіз талаптарды есептен шығару» шоттар төленбейтіні белгілі болған сол есептік кезеңде жасалады.

Бұл әдістің жетіспеушілігі: бірге істелген алып-сату операциялары мен байланысты, тапқан табыспен шыққан шығынның дұрыс арақатынасы принципінің бұзылуы.

Қорларды есепке қосу әдісі екі баламалы әдісті ұйғарады:

а) есептік кезеңдегі сату шамасының базасында (өткізілген тауар көлемінің, пайыз алу әдісі жұмыстардан, көрсеткен қызметтен);

б) есептік кезең базасында дебиторлық берешектің шамасы базасында.

Күмәнді қарыздар бойынша резерв пайда болған жағдайда қазақстандық компаниялар екі әдістің біреуін қолданылуы мумкін: орындалған жұмыстың сату көлемінің пайызы әдісі және төлеу мерзімі бойынша есептеу әдісі. Халықаралық тәжірибеде күмәнді қарыздар бойынша резерв көлемін есептеу қазақстандық тәжірибеге сәйкес екі әдіспен есептелуі мүмкін.

Дебиторлық берешектің мөлшері ұйымның балансында көптеген әр түрлі бағыттағы факторлармен анықталады.

Дебиторлармен есеп айырысуды бақылау механизмінің әрбір құраушысының зерттелгеніне қарамастан, есеп, бақылау және талдаудың өзара қатынасы сұрақтарына бірлескен жүйе шегінде, біздің ойымызша, жеткіліксіз назар аударылады. Осының нәтижесі дебиторлармен есеп айырысу бойынша бірлескен ақпарат базасының жоғы болып табылады, сонымен қоса бір ақпаратты келтіргенде екінші ақпарттың тапшылығы көрінеді.

Есеп айырысу мерзімі бұзылған және күмәнді дебиторлық берешектің пайда болуы кезінде дебиторлық берешекті ішкі бақылаудың үшінші кезеңіңде берешектердің мәліметтерін жедел талдау және дебиторлық берешекті жабуды тездету бойынша кешенді іс-шараларды жүргізу қажет.

Дебиторлық берешекті жедел талдауды дебиторлардың ескірген шоттарының реестрін құру қажет. Оны құру үшін бастпқы ақпарат болып нақты контрагенттердің берешектерінің сомасы бойынша бухгалтерлік есептің мәліметтері және олардың пайда болу мерзімі мен келісім-шарт негізінде есеп айырысу мерзімі туралы ақпарат табылады.