Многоуровневая экономическая система ЧЕРЕЗ ПРИЗМУ (стр. 14 )

6. Жұмыспен қамтылу мен жұмыс уақытын ұйымдастырудың икемді нысандарын қолдану.

Жаһандану жұмыспен қамтылудың икемді нысандарының пайда болуының себебіне айналған жоқ, бірақ олардың жаһандану үдерісіне тартылған халықаралық кәсіпорындарда дамуына ықпалын тигізеді.

Соңғы уақытта, сондай-ақ келісімдік, жұмыспен біржақты қамтылудың, үйдегі жұмыстың үлесі өсіп келеді. Бұл жастар, үй шаруашылығындағы әйелдер сияқты, бұрын жұмыс күшін ұсынуға қатыспаған әлеуметтік топтардың еңбек нарығына шығуына ықпал етеді.

Еңбекті әлемдік нарықта ұсыну да мардымды ұлғайып келеді. Жұмыс күшін ұйымдастырудың жаңа нысандары (еңбектің икемді ережелері, жұмыстардың сырғымалы графиктері, шетелдік еншілері мен өкілдік компаниялардағы уақыт белдеулері айырмашылығын пайдалану) еңбек ұсынысы құрылымындағы өзгерістер мен компания қызметінің аумақтық ұлғаюына реакция ретінде пайда болды.

ХХ ғ. 90-шы жылдарының аяғы мен жаңа ғасыр басының ажыратылатын ерекшелігі батыс компанияларының көбісіндегі уақытша қызметкерлердің үлкен және үнемі ұлғайып келе жатқан үлесі болды [8]. Бұл үрдіс қазір де жалғасып келеді. Мысалы, АҚШ-та 2003 жылдың мамырынан бастап желтоқсанға дейін уақытша жалданушылардың саны 166,000 адамға дейін ұлғайды. Кәсіпкерлердің (өздігінен қамтылғандар) саны да 2004 жылы 330,000 адамға дейін өскен [9].

Бұл, бір жағынан, тұрақты жұмыскерлерді жалдау мен жұмыстан босату кезіндегі қатаң және қымбат процедуралардың сақталуын қажет ететін дамыған елдердің көбісіндегі қатаң еңбек заңнамасымен, екінші жағынан, тәуекелділікті азайту мақсатында компанияның міндеттемелерінің барлық категорияларын ең жоғарғы деңгейде қысқартуға ұмтылатын қаржы менеджментінің талаптарынан шығады. Еңбек құнының негізгі шығындарының бір бабы екендігін есепке ала отырып, корпорациялар нарық конъюнктурасына тәуелді болып табылатын жалақы қорын өзгермелі шығындар категориясына аударуға ұмтылуда.
Дамыған елдерде сұраныстың өсуі ғана емес, сонымен бірге тұтас әлеуметтік категорияның пайда болуы есебінен уақытша қызметкерлер ұсынысының да ұлғайғандығы байқалады. Зейнеткерлер немесе зейнеткер жасына тақалған адамдар, жас аналар және т. с.с. үшін уақытша еңбекке орналасу тартымды болып табылады.

Аутсорсинг (оutsorsing) те осы бағыттағы маңызды үрдістердің бірі болып табылады. Олардың дамуы экономикалық қызметтің әртүрлі салаларында байқалады. Мысалы, Progressive Policy Institute зерттеу институтының деректері бойынша, 2015 жылға қарай АҚШ-да ақпараттық технология садасында 3.9 млн. жұмыс орны жасалады. Американдық компаниялар тағы да 3.3 миллионнан 14 млн. дейін жұмыс орнын АҚШ-тан тысқары жерде жасайды.

Diamond Cluster International консалтингтік фирмамының американ корпорацияларының топ-менеджерлерінің арасында өткізілген сұранама да олардың 86%-ның өздерінің ақпараттық технологиялармен айналысатын бөлімшелерін басқа елдерге ауыстыруды көздейтіндігін көрсеткен. Сұранама, сондай-ақ, бұрын аутсорсингтен тәжірибесі бар топ-менеджерлердің 74%, осындай іс-әрекеттің нәтижесіне қанағаттанатындығын көрсеткен [10].

Қазір кадрларды басқару қызметі сыртқы мамандандырылған компанияларға жиі беріледі. Жұмыс істейтін американдықтардың 2 млн. астам келісім-шарттарын (яғни оларды жалдау, жұмыстан босату, жалақы төлеу, біліктілігін арттыру) еңбек ресурстары менеджменті бойынша мамандандырылған компаниялар басқарады.

Қорытындысында, еңбек қатынастарының дамуындағы негізгі үрдіс еңбек контрактыларын жасау мен әрбір жұмыскер үшін еңбек шарттарын жекелеп қарастыру және, соның салдары ретінде, жұмыспен қамтылудың икемді нысандарын тарату болып табылады.

7. Жұмыс күшінің кәсіби-біліктілік құрамы да ҒТП байланысты, ескі кәсіптердің шайылуы және жаңалардың пайда болуымен бірге өзгерістерге ұшырауда; адам капиталы елдер мен фирмалардың бәсекелік қабілеттілігінің шешуші факторына айналып келеді.

Соңғы уақытта жиірек қолданылатын түсінік «білімдік қоғам» («білімдік экономика», «білімдер революциясы») - knowledge society (knowledge economy, knowledge revolution). Білім ең жоғары құндылыққа айналып келеді. Кроуфорд «білімдер экономикасын», оның белгілерін аша отырып сипаттайды, олардың ішіндегілерге төмендегілер кіреді:

- өнеркәсіп пен қызмет көрсету аясының автоматтандыру;

- қызмет көрсету аясы үлесінің өсуі (әсіресе денсаулық сақтау, білім беру, бағдарламалау, телекоммуникациялар); соған сәйкес жұмыспен қамтылу құрылымының өзгеруі;

- экономикалық, саяси, қоғамдық өмірде әйелдердің рөлінің күрт өсуі;

- бала туушылықтың төмендеуі және соған сәйкес демографиялық мәселелердің туындауы;

- географиялық жылжулар, дамудың білім мен зерттеулердің айналасында шоғырлануы [11, 53 б.].

Бұл үдерістер төмендегідей себептермен пайда болды:

Біріншіден, негізгі ресурсы капитал болып табылатын осының алдындағы экономика тұрпатына қарағанда, қазіргі экономиканың айырмашылығы оның білімдерге негізделетіндігі.

Екіншіден, экономикаға Интернет үлкен әсер етуде, оның негізгі белгісі – көзді ашып-жұмғанша ақпаратпен алмасу, білімді тарату, ұйымдар мен адамдар арасындағы байланысты іске асыра алу мүмкіндігі.

Үшіншіден, бизнестің жаһандануы жүзеге асырылуда. Ұлттық экономика әлемі жаһандық экономика әлеміне ауысып келеді [12].

Экономиканың кәсіптер мен машықтыққа қажеттілік динамикасы жұмыс күшінің кәсіби-біліктілік құрылымының өзгерістерінен көрініс табуда.

Өнеркәсібі дамыған елдердің тәжірибесі еңбек өнімділігі жоғары деңгейіне жеткенде, өнеркәсіп өзінің экономикалық қызметтерін жұмыспен қамтылудың салыстырмалы саны орын алғанда да орындай алатындығын дәлелдеді. Мысалы, АҚШ мен Еуропада қазіргі уақытта өнеркәсіп жұмысшыларының саны барлық жұмыспен қамтылған тұрғындардың 20% жуығын құрайды. Болжауларға сәйкес, 2010 жылы ол 5-10%-ға дейін қысқарады. Егер АҚШ-та XX ғ. басында ауылшаруашылығы жұмысшыларының үлесі барлық жұмыс күшінің 50% құраса, болжаулар бойынша, 10-15 жылдан кейін олардың саны екі есеге қысқарады [13].

Сонымен бірге дамыған елдерде қызмет көрсету аясындағы жұмыспен қамтылғандардың өсуі байқалады.

Дамыған нарықтық экономикалы елдердің көбісінде орташа арнайы білімі барлар жұмыскерлердің үлесі жоғары кәсіби деңгейлі мамандардың үлесінен асып отыр, ал кеңсе қызметкерлері жұмыспен қамтылғандардың мардымды бөлігін құрайды.

Бүгінгі күні тұрақты, ашық және кеңінен тарап келе жатқан әлемдік экономиканы қамтамасыз ететін халықаралық ынтымастық мәселесі бұрынғыдан да жоғары мәнге ие болуда. Әлемдік саудадағы жалғасып келе жатқан өсу нарықтардың өзара тиімді түрде ұлғаюын білдіреді, ал бұл өндіріс пен жұмыспен қамтудың өсуінің жоғарылауына алып келетіндігін көрсетеді. ТШИ мен басқа нысандағы капиталдың неғұрлым еркін ағымы осы сияқты ресурстарды анағұрлым тиімді бөлуге, экономикалық өсуді жоғарылатуға алып келеді. Экономикалық өсуді жоғарылату көптеген мәселелерді, тіпті ең құрығанда, әртүрлі даму деңгейінде тұрған көптеген елдердегі жұмыспен қамтылу саласындағы мәселелерді жұмсартудың кілті болғандықтан, жаһандануға қатысты оңтайлы көзқарасты да қабылдаудың маңызы зор.

Сонымен бірге, халықаралық ынтымастық бүгінгі жаһандану үдерісінен алынатын нәтижелерді жақсарту үшін қажет деп санайтын бірқатар бағыттар да бар. Бұл көптеген зерттеулер мен халықаралық ұйымдардың құжаттарында көрсетілген. Қойылатын мәселелердің бірі дамуы жағынан төменірек елдердің едәуір санының, әсіресе, Сахараның оңтүстігіне қарай орналасқан Африка елдерінің жаһанданудың жемістерін пайдалану мүмкіндігінен тысқары қалуы болып табылады. Өсіп келе жатқан ТШИ мен капиталдың басқа нысандағы ағымдары бұл елдерді айналып өтуі жағдайында, бұлардың әлемдік экономикадағы үлесі түсіп кетті. Шынында да, тікелей шетелдік және портфелдік инвестициялардың ағымдары негізінен неғұрлым жоғарырақ табысы бар және анағұрлым жетістікті дамып келе жатқан елдерде жинақталды. Бұл мәселені шешудің жолы бұл елдердің бәсекеге қабілеттілігін жоғарылатуға бағытталған ұлттық саясатында болып табылады, бірақ қазіргі кезде бұл елдердің дамуын тежеп тұрған негізгі кедергілерді жеңу үшін халықаралық ықпал қажет.

Әрбір елдің нағыз ұлттық мүдделері ең алдымен мемлекеттік тәуелсіздікті, тұрмыс жағдайын, халықтың өмір сүру сапасының жоғарылығын, оның рухани құндылықтарын сақтауды қамтамасыз етудің талаптарымен анықталады. Бұл мүдделерді халықаралық ынтымақтастықтың, оның ішінде, экономикалық саланың сәйкес басым бағыттары талап етеді. Шын мәнінде тәуелсіз мемлекеттің өзінің нарықтарын ашуы, шетел капиталын тарту және халықаралық кооперацияға қосылу сияқты үдерістер міндетті түрде ұлттық бақылауда болады. Ұлттық экономикаларды ашу міндетті түрде ішкі нарықты қорғаумен және экономикалық мүдделерді іске асыруға қажетті өмірлік маңызы бар салаларды шетелдік инвестициялауды шектеумен, өз экономикасының бәсекеге қабілеттілігінің артуын ынталандырумен сәйкестендіріледі. Мемлекет ақпараттық және білім беру саясатында ұлттық мәдениеттің бірінші кезекте болуын қамтамасыз етеді және әдеттегі рухани құндылықтарды қолдайды және қорғайды. Басқаша айтқанда, ұлттық экономикалардың ашықтылығы, экономикалық дамудың жаһандануы мен ұлттық қауіпсіздік тығыз өзара байланыста болады.

Осыған орай, қауіпсіздік оның кең мағынадағы түсінігінде бейбітшілікке, тәуелсіздікке, тұрақтылық және жекелеген елдер мен тұтас аймақтарға қатысты факторлар кешені ретінде қарастырылады. Экономика мен қауіпсіздіктің өзара байланысының, ең кемінде, төмендегідей төрт негізгі жағын бөліп көрсетуге болады:

-  экономика ішкі әлеуметтік-саяси тұрақтылықтың негізі болып табылады;

-  экономика халықаралық ынтымақтастық пен аймақтық интеграция үшін база ретінде болады;

-  бұл сөздің өз мағынасындағы экономикалық қауіпсіздік деген де бар;

-  экономика қорғаныстың жеткілікті деңгейін қамтамасыз етудің басты шарты болып табылады.

Егер ұлттық мүдде, ұлттық қауіпсіздік экономиканың абсолютті жабықтығы тұрғысынан қарастырылатын болса, олар өнімділігі төмен категорияларға айналуы мүмкін. Мұнда мәселе әлемдік өндіріс пен саудадағы құрылымдық өзгерістердің негізінде халықаралық еңбек бөлінісі жүйесіндегі терең өзгерістердің жатқандығында болып отыр. Бұл өзгерістер интеграцияның жылдамдауымен әлемдік экономиканың өзара тәуелділігінің күшеюі жағдайында өте ірі компаниялардың, ең бастысы ТҰК (трансұлттық компаниялардың) шешім қабылдайтындығының нәтижесі болып табылады, сондай-ақ жекелеген елдердің экономикалық даму деңгейлері мен қарқындарындағы айырмашылықтарды көрсетеді. Халықаралық еңбек бөлінісінің даму үдерісін ұлттық, салалық, аймақтық және ішкі фирмалық, сонымен бірге осы деңгейлер бойынша жұмыспен қамтылу деңгейінде қарастыру тиімді болып табылады.

Ұлттық деңгейде институционалдық факторлар мен мемлекеттің білім беру, мамандық дайындау, жұмыс күшінің сапасы, инновациялық үдерістердің қарқындылығы, іскерлік белсенділікті ұзақ мерзімдік жоспарлаудың кепілділігі және т. с.с. аясындағы саясатына басты назар аударылады. Мәселенің бұл қырлары, жиынтық түрде алғанда, жекелеген елдердің маңызды бәсекелік артықшылықтарын құрайды.

Экономиканың салалық даму тұрғысынан алғанда, халықаралық еңбек бөлінісінің өзгерістерін бағалағанда бір салалардың өнімдеріне деген сұраныстың басқалардың өнімдеріне қарағанда тезірек өсетіндігін есепке алуға мүмкіндік береді. Өнімдеріне жоғары сұраныс орын алған салалардың жеткілікті саны бар елдер бәсекелік артықшылықтарға ие болады. Талдаудың салалық аспектісі, сонымен қатар, жоғары технологиялы салалар үлесі өсіп отырағн елдерде жұмыс күшінің құрылымындағы жоғары білікті кадрларының жоғары үлесі қалыптасады. Бұл да елдің маңызды бәсекелік артықшылығы болып табылады.

Фирма тұрғысынан алғанда, халықаралық еңбек бөлінісінің оның іс-әрекетіндегі мынадай бағыттарын анықтайтындығы анық: бәсекенің шиеленісуі, өндірістің неғұрлым жетілген әдістерін қолданудың, өндірушілер мен тұтынушылар арасындағы анағұрлым қарқынды бірлестіктің қажеттілігін тудырады, сапаға, икемділікке және сыртқы ортадағы өзгерістерді дереу сезінуге деген талаптарды күрт арттырады. Осыған байланысты кез-келген өзгерістерге жылдам сезімталдық білдіруге мүмкіндік туғызатын қалыптасқан ақпараттық жүйесі мен инфрақұрылымы бар фирмалар бәсекелік артықшылықтарға ие болады.

Осы айтылғандарды негізге ала отырып, ұлттық экономикалардың өсіп келе жатқан ашықтығы мен экономиканың жаһандануы жұмыспен қамтылуды дамыту және ұлғайтудың неғұрлым жоғары деңгейіне қол жеткізуге мүмкіндік беретін жолдарды ашады деген тұжырым жасауға болады. Халықаралық сауда мен инвестициялар ауқымының өсуі нарықтарды өзара тиімділікпен дамытудың, әлемдік экономикада ресурстарды, оның ішінде еңбек ресурстарын бөлуді жетілдірудің негізі бола алады. Бұл әлемдік экономиканың жаһандануының ұлғаюына алып келеді, оның артықшылықтарын дамудың әртүрлі деңгейінде тұрған елдер пайдалана алады.

Дегенмен, экономиканың ашықтығы жағдайында қорғауды қажет ететін «стратегиялық сектор» еңбек нарығы болып табылады.

Қазіргі жағдайдағы ұлттық еңбек нарығының дамуын талдауды жаһанданудың оған әсер ететін негізгі бағыттарын зерттеуден бастау қажет.

Пайдаланылған әдебиеттер

1 Современные тенденции международной трудовой миграции www. *****/journal/riz ).

2 Дистанционный коллектив - от коттеджа до кочевья www. *****).

3 Matthew J. Slaughter and Phillip Swagel. Does Globalization Lower Wages and Export Jobs? 1997 International Monetary Fund September 1997.

4 Глобализация грозит "белым воротничкам //Washington ProFile. -2004, апрель -07.

5 Краткая история управления персоналом. -2003, октябрь -30. http://uk. *****/kiup. htm).

6 Innovative Employee Solutions Исследования важнейших проблем и тенденций в области человеческих ресурсов в 2004 году. По материалам сайта www. hrhub).

7 Глобализация грозит "белым воротничкам // Washington ProFile. – 2004, апрель - 07.

8 «Социум ХХI века: рынок, фирма, человек в информационном обществе» / под редакцией –М.: ТЕИС, 1998. –С. 53.

9 Персонал // Управление персоналом: в поисках адекватной парадигмы. -2000, декабрь – 20.

10 Информационная эпоха (экономика, общество и культура). - М., 2000.

11 http://*****/nfpk/ikt/iktl. html.

12 Влияние информационной технологий на занятость и эффективность труда: развитые страны //Труд в Казахстане. –Алматы: Издательский дом «ЭКО». -2006. -№ 1.

13 Колин революция и фундаментальная экономика //Проблемы информатизации. -2001. -№2.

, ,

СОВРЕМЕННОЕ СОСТОЯНИЕ ИМПОРТОЗАМЕЩЕНИЯ В ЗАРУБЕЖНЫХ СТРАНАХ

Мировой опыт показывает, что восстановление, стабилизация и последующее развитие экономики страны зависят в определенной мере от конкурентоспособности конкретных товаропроизводителей, их продукции. Задачи формирования национальных производительных сил связаны, прежде всего, с их диверсификацией, с тем, чтобы структура экономики в большей мере обеспечивала экономическую самостоятельность и безопасность. В этом плане оправданы намерения по созданию собственных мощностей по выпуску продукции, поставлявшейся ранее из других стран, также как и задачи по самообеспечению продовольствием, топливно-энергетическими ресурсами и другие меры, вписывающиеся в линию на импортозамещение. Но курс на импортозамещение, на первый взгляд, безусловно, соответствующий национальным интересам, в конечном счете, приводит к ослаблению внешней зави-симости. Об этом говорит практика развивающихся стран, которая, собственно, и дала термин «импортозамещающая стратегия» [1].

Оценивая место импортозамещающей стратегии в индустриа-лизации развивающихся стран, важно отметить, что она успешнее всего осуществляется на ранних этапах постколониального становления национальной экономики на фоне очень низкого уровня потребления основных слоев населения. Бедность, привычка к традиционно ограниченному набору товаров первой необходимости, к тому же местного производства, скудной «потребительской корзине», отсутствие права на сравнение и выбор в сочетании со слабостью «демонстрационного эффекта» дает правительству определенную свободу действий. Намного сложнее ограничить поступление в страну иностранных потребительских товаров, после того как население в той или иной степени привыкло к ним. Это неизбежно ведет к расцвету черного рынка, контрабанде, теневой экономике. Глобализация мирового хозяйства при активной роли ТНК существенно усиливает «демонстрационный эффект», обостряя тем самым социальную напряженность в случае позднего импортозамещения.

Стратегия импортозамещения в Мексике и Бразилии в своем развитии прошла две фазы: «легкую» и «тяжелую». В первой фазе – «легкой» – в основном стимулировалось внутреннее производство потребительских товаров. Во второй фазе – «тяжелой» – усилия правительств данных стран были направлены в сторону товаров производственного назначения, прежде всего оборудования.

Основной объем импортозамещения в этих странах приходится на 50-60-е годы. Эта стратегия развертывалась на основе концепции, созданной работами Р. Пребиша и других ученых, группировавшихся вокруг экономической концепции ООН для Латинской Америки. Согласно этой концепции, спрос на продукты первичного сектора развивающихся стран (сырье и продовольствие) обладает низкой эластичностью по доходу в отличие от высокоэластичного спроса на промышленные товары развитых стран. Поэтому в долгосрочном плане развивающиеся страны неизбежно столкнутся с ухудшением условий обмена.

Мексика. Первая фаза импортозамещения в Мексике проводилась в гг. На данной фазе осуществлялась ускоренная замена импортных товаров краткосрочного пользования отечест-венными товарами. Государство поддерживало отечественные предприятия, проводя активную протекционистскую политику и предоставляло вновь создаваемым предприятиям легкой, пищевой и нефтехимическая
промышленность" href="/text/category/himicheskaya_i_neftehimicheskaya_promishlennostmz/" rel="bookmark">химической промышленности, а также промышленности строительных материалов и металлообработки налоговые льготы (до 40% от налога на доходы корпорации). В послевоенный период были введены высокие таможенные барьеры для импорта конечных потребительских товаров и одновременно освобожден от таможенных пошлин ввоз сырья, машин и оборудования для новых предприятий обрабатывающей промышленности [2].

Вторая фаза импортозамещения в Мексике осуществлялась в гг. Замена импорта распространялась на промежуточные товары производственного назначения, средства производства и товары длительного пользования. В этот период индустриализация обеспечивается ростом частных инвестиций. Однако государство сохраняет решающую роль в создании условий для функционирования частного сектора. В этот период, в результате несбалансированного роста государственных расходов увеличивается инфляция, правительство проводит жесткую бюджетную и денежную политику [3].

Бразилия. Первая фаза импортозамещения в Бразилии началась в 40-е годы с замещения импорта товаров краткосрочного пользования (одежды, обуви, продуктов питания). В гг. ускорилось развитие отраслей, выпускающих средства производства и бытовые товары длительного пользования. В этот период были введены автосборочные, судостроительные, машиностроительные, металлургические, нефтеперерабатывающие, целлюлозно-бумажные предприятия.

Для формирования устойчивого спроса на товары длительного пользования правительство Бразилии предприняло меры по созданию системы дешевого потребительского кредита для средних слоев. В результате этого в гг. стал бум в отраслях, производящих товары длительного пользования, и в индивидуаль-ном строительстве элитного жилья. Среднегодовые темпы экономического роста составляли в этот период 10%, а в производстве (автомашины и бытовые приборы) они достигали 22%. Производство машин и оборудования увеличилось на 22,5% в год, промежуточных товаров - на 15,5%. Достаточно высокими темпами рос и выпуск товаров краткосрочного пользования (12,3% в год). Норма инвестиций в бразильской экономике увеличилась с 17,6% в 1967 г. до 24,45% ВВП в 1972 г. [4].

Одновременно госу­дарство осуществляло крупные инвестиции в нефтяную промышленность, электроэнергетику, строительство автомобильных дорог, транспорт и связь.

Вместе с этим иностранный капитал сыграл важную роль в индустриа­лизации Бразилии. Благодаря транснациональным корпорациям (тнк) (ТНК) в 50-е годы были созданы все бразильские автосборочные предприятия, а на после­дующем этапе государство максимально либерализовало доступ иностранно­го капитала во все отрасли обрабатывающей промышленности. В конце 60-х-начале 70-х годов ТНК стали главным агентом промышленного бума в производстве товаров длительного пользования. Государство активно привлекало ТНК к участию в крупных инвестиционных проектах с длительным сроком окупаемости, прежде всего в нефтехимической и электроэнергетической промышленности.

По исходному сценарию и со сходными результатами реализовалась модель импортозамещающей индустриализации и во всех других регионах развивающегося мира. Промышленные мощно­сти, создававшиеся во второй фазе импортозамещения, зачастую не только уступали оптимальным, но и использовались с недогрузкой. Даже в наиболее крупных развивающихся странах платежеспособный спрос на множество промышленных товаров, производство которых осваивалось на этом этапе индустриализации, с лихвой покрывался продукцией одного-единственного или всего нескольких предприятий. Последние же для получения высоких прибылей при низких товарооборотах вступали в сговор о разделе рынка. Отсутствие конкуренции, лишая молодую индустрию стимулов к технологи­ческим и организационным инновациям, обрекало ее на прозябание.

В таких условиях немалые дополнительные инвестиции требовались только для того, чтобы не допустить снижения темпов экономического роста и смягчить проблему занятости. Но падающая капиталоотдача сдерживала на­копление. Между тем затянувшийся промышленный протекционизм обер­нулся дискриминацией ряда других производств. Вздутые цены на промыш­ленные изделия, ухудшив условия торговли на внутреннем рынке аграрной продукции, оказали гнетущее воздействие и на без того запущенное сельское хозяйство. Во многих странах дополнительным его депрессантом послужили пошлины на вывоз аграрной продукции, преследовавшие сугубо фискальные цели, а также количественные ограничения экспорта, призванные содействовать насыщению растущего внутреннего спроса на продовольствие.

Однако этого не случилось. Так, в государствах Латинской Америки, оказавшихся первопро­ходцами и лидерами импортозамещающей индустриализации в период между серединой 50-х и 60-х годов, когда уже в самом разгаре находилась вторая фаза импортозамещения, «реальный рост экономической эффективности был практически нулевым» [5].

Но главное в том, что вторая фаза промышленного импортозамещения не оправдала надежд на урегулирование внешнеэкономических проблем.

Несмотря на повышение доли местного производства в потреблении всех категорий промышленных товаров, потребность в их импорте не уменьшилась, а возросла. В результате в Пакистане и Таиланде отношение импортируемой промежуточной продукции для выпуска потребительских изделий к импорту таких изделий с начала 50-х до конца 60-х годов возросло более чем в 5,2 раза, в Бирме - в 5,5 раза, а на Филиппинах - в 7,9 раза. В Индии же, продвинувшейся по пути импортозамещения значительно дальше своих соседей, это отношение увеличилось всего в 1,8 раза. При том, что импорт потребительских изделий в эту страну в начале рассматриваемого периода уступал зарубежным закупкам промежуточной продукции для их изготовления более чем в 2,4 раза [6, 7].

В рамках стратегии импортозамещения в Мексике и Бразилии был создан современный промышленный сектор - от легкой промышленности до производства автомобилей, - который в конце 80-х–90-е годы стал основой адаптации к требованиям глобализации.

Именно в условиях защищенного таможенными барьерами внутреннего рынка сформировалась, как ни парадоксально, та часть бразильской и мексиканской промышленности, которая в 80-90-е годы стала основой для роста промышленного экспорта - автомобильная в Мексике, текстильная, обувная, производство высокотехнологического оборудования в Бразилии.

Китай. Особенностью импортозамещающей стратегии в Китае на первом этапе развития экономики было не столько развитие обрабатывающей промышленности, нацеленной на насы­щение внутреннего рынка, сколько создание тяжелой индустрии. С конца 40-х до середины 50-х годов КНР широко развивала экономические отношения с СССР и другими странами социалистического лагеря. Почти все 60-70-е годы экономика КНР была изолирована от мирохозяйственных связей. Тем не менее, первый краткий период международного сотрудничества оказал огромное влияние на ход и характер индустриализации страны.

Импортозамещающая стратегия в Китае на втором этапе развития экономики дала впечатляющие результаты. Повы­сились темпы экономического роста, начал формироваться внутренний ры­нок, постепенно стала сокращаться сфера централизованного материально-технического снабжения и распределения по карточкам. КНР удалось существенно сократить численность голодающего населения.

Внутренний рынок начал процветать, появилась масса новых видов промышленной продукции, прежде всего потребительских товаров длительного пользования.

В 80-е годы в Китае продолжали проводить в основном политику импортозамещения. Были приобретены импортные техника и технология, которые обеспечили быстрое наращивание производства потребительских това­ров длительного пользования [8].

В КНР стали поступать иностранные капиталовложения. Вначале их роль была незначительной, но в дальнейшем ситуация изменилась. Основная масса иностранного капитала принадлежала представителям зарубежной китайской диаспоры (хуацяо), которые стремились завоевать позиции на мировом рынке, используя для этого дешевую рабочую силу. Руководство КНР добивалось притока иностранных инвестиций для решения насущных проблем, в свою очередь, стимулировало иностранных инвесторов на выпуск экспортной продукции [9].

Индия. Здесь еще в колониальный период были созданы предприятия легкой промышленности (текстильная, кожевенная, сахарная и т. п.), существовала также квалифицированная рабочая сила, предпринимательская про­слойка.

Для индийских товаров конкуренция импортных, в первую очередь английских товаров была жесткой реальностью, что усилило стремление местных товаропроизводителей получить от государства протекционистскую за­щиту. Чтобы удовлетворить потребности внутреннего рынка государство предприняло ряд функций по развитию тяжелой промышленности и импор­тозамещения - мобилизацию ресурсов для создания ключевых отраслей тяжелой промышленности, улучшения экономической инфраструктуры и тем самым формирование среды для укрепления частного предпринимательства.

В частном секторе импортозамещение вызвало увеличение предприятий в традиционных отраслях. С его помощью увеличилась масса промышлен­ных товаров, которые были защищены от иностранной конкуренции, и удовлетворяли внутренний потребительский спрос [10,14].

По потребительским товарам доля импорта в середине 60-х годов не превышала 4%, по товарам промежуточного спроса - 8% и по машинотехнической продукции - 21%. По признанию Резервного банка Индии, «экономика была защищена от иностранной конкуренции, как в области производства, так и в торговле» [10].

С помощью усилий государства и частного сектора Индия добилась расширения базы национальной промышленности.

В современных условиях геополитические и геоэкономические процессы, происходящие в мире, привели от биполярного к однополярному миропорядку, где основным фактором развития стали глобализация мировой экономики, которая обуславливает расширение общемирового рынка товаров и услуг и более развивающуюся интеграцию мировых рынков капитала.

За последние 30 лет бурное развитие экономики, особенно восточно-азиатского региона, привело к созданию трех экономических центров планеты: США, ЕС и Япония. Реальную перспективу имеет Китай как четвертый экономический центр в мире. Это предполагает ограниченный круг интересов развитых государств. Эти интересы транснациональных корпорации (ТНК) и повышения конкурентоспособности продукции и услуг весьма вы­сокого уровня.

Необходимо признать, что в настоящее время ТНК образуют как бы основу мировой экономики, и поэтому развитые страны активно поддерживают собственные ТНК, которыми обеспечи-вается поступление налоговых средств от международной деятельности. Основными отличиями ТНК являются [11]:

· планетарное видение рынков и осуществление конкуренции в мировом масштабе;

· раздел мировых рынков с немногими глобальными ТНК;

· использование государственного аппарата своих стран и аппарата международных финансовых организаций для продвижения своих интересов;

· осуществление экономического и политического влияния на государст­ва, в которых действуют ТНК.

Но наряду с положительными моментами, ТНК имеют отрицательное влияние на развивающиеся страны, а именно: ТНК создают мощную конкуренцию местным компаниям и, не давая им развития, теснят их на внутреннем рынке. При этом могут подорвать стабильность национальных валют за счет свободного перемещения транснационального капитала. Эти обстоя­тельства создают существенную угрозу для экономической безопасности развивающихся стран.