Монгол Улсын Их Хурлын долоо дахь удаагийн сонгуулиар байгуулагдсан Улсын Их Хурлын анхдугаар чуулганы 2016 оны 7 дугаар сарын 29-ний өдөр /Баасан гараг/-ийн нэгдсэн хуралдааны гар тэмдэглэл (стр. 34 )

Тэгэхээр хоёр дахь асуулт нь бол миний саяын хэлсэн энэ бүх завхралыг банкны салбарт таслан зогсоох, иргэд, хэрэглэгчид, бизнес эрхлэгчдэд өндөр хүүгээр мөлжөөд зогсохгүйгээр энэ гүйлгээ болон зээлийн маш олон шимтгэл хураамжууд байгаад байгаа. Эдгээрийг нь бас цэгцлэхэд та дорвитой арга хэмжээ үнэхээр авч чадах уу? Банкны салбарыг эрүүлжүүлж чадах уу? Улс төрийн одоо энэ нөлөөллөөс ангид байлгаж чадах уу? Голомт банкийг та хяналт тавина. Ийм чиг үүрэгтэй. Үнэхээр энэ хяналтаа хараат бусаар, одоо нөлөөнд орохгүйгээр бас хэрэгжүүлж чадах уу гэдгийг асуумаар байна.

Тэгээд таныг одоо хариултыг чинь авсны дараа бас дэмжих эсэхээ шийднэ гэдгийг хэлэхийг хүсч байна.

М. Энхболд: - Нэр дэвшигч О. Эрдэмбилэг хариулъя.

О. Эрдэмбилэг: - Өнгөрсөн тав дахь өдөр Монголбанкны Ерөнхийлөгч хамтарч ажиллах санал тавьсан. Тэр өдрөө гүйцэтгэх захиралдаа өөрийнхөө гүйцэтгэх удирдлагад ийм санал ирснийг мэдэгдсэн байгаа.

Тэр тэгш харьцахын хувьд бол үгүй дээ. Би улсад одоо 19 дэх жилдээ ажиллаж байна. Тэгээд Олон Улсын Валютын Сан дэлхийн сангийн яам гэж үзэж юм бол тэр ажилласан жилүүдээ оруулах юм бол би 16 жил төрийн албанд зүтгэж байгаа гэж хэлж болно. Тэрний 3 жил нь хувийн хэвшилд байгаа. 3-аас 1 жил нь бол. Одоо би Голомт банкны Тэргүүн дэдийн албан тушаалыг аваад жил 2 сар болж байна.

Тэгэхээр зэрэг төрийн албаны ажилладаг зарчмыг би мэднэ. Тэгээд тэр зарчмыг бариад ажиллана.

М. Энхболд: - Г. Занданшатар гишүүн асуултаа тавъя.

Г. Занданшатар: - Нэг асуулт шинээр гарч ирж байна. О. Эрдэмбилэг маань бас их нарийн мэргэжлийн нэг битүү утгатай нэг үг хэлчихлээ. Энийг бол яг банкны мэргэжлийн хүмүүс л ойлгоно. Яг Аргентинтай адилхан жишгээр своп хэлцлийг, свопыг авч явж байна гэдэг маань Аргентин 5 жилийн өмнө яг манайх шиг өрөнд ороод өрөө төлөхийн тулд 17 хувийн хүүтэй бонд гаргаад 24 хувийн хүүтэй бонд гаргаад тэр нь бүтэлгүй болж дефолт буюу дампуурал руу явж байсан.

Тэгээд яг свопыг Аргентин шиг ашиглаж байна, дэлхийн бусад улсын жишгээр ашиглаж байна гэдэг нэг ийм үгний цаана яг Монголбанк энэ свопыг яг олон улсын стандартын дагуу ашиглаж явж ирж үү, үгүй юу гэдэг хариултыг ийм битүү биш шулуухан хэлсэн нь дээр байх гэж бодож байна. Энийг тодруулж хэлээчээ гэж би асууж байна. Учир нь гэхээр сүүлийн 10 хоногт Монголбанк 123 сая долларын спот буюу одоо валютын интервенци хийсэн байна. Энэ Монголбанкны вэбсайтаас харахад. Ингээд 268.0 сая долларын своп арилжаа хийсэн байгаа юм. Өнөөдөр 2035 төгрөгөөр доллар зарсан боловч өнөөдөр валютын ханш маань 2080 болчихоод байна. Энэ дээр Монголбанкны Ерөнхийлөгч яг энэ своп, Хятадын Төв банктай хийсэн своп, за энэ спот арилжааныхаа яг ийм байдлыг хүмүүст ойлгомжтой байдлаар хэлж өгөхгүй бол Аргентин шиг адилхан болчихлоо гээд ингэж битүү үгээр хэлээд энд хүмүүс ойлгохгүй. Банкны мэргэжлийн бус хүмүүс ерөөсөө ойлгохгүй энийг чинь.

Энэний цаана хоёрдугаар асуулт гаргаж байгаа нь, ер нь Монгол Улсын санхүү, эдийн засгийн байдлын талаар бас Ерөнхий сайд бодит байдлыг нэг хэлэх цаг болжээ гэж бодож байна. Өнөөдөр төсвийн алдагдал бол зүгээр миний санаанд орох түвшнөөс энэ байгаа хүмүүс ухаан алдаад битгий уначихаасай. Тийм түвшинд хүрсэн байж магадгүй байна.

Өнөөдөр үндсэндээ Засгийн газрын танхим бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ бүрдэж байна. Тэгэхээр Засгийн газарт бас хандаж үг хэлье. Баттөмөр гишүүний хэлээд байгаа, А. Сүхбат гишүүний хэлээд байгаа монгол гэр шигээ хандаарай гэж хэлээд байгаа. Д. Сумъяабазар гишүүний хэлээд байгаа, Б. Саранчимэг, Сараа гишүүнүүдийн хэлээд байгаа. Тэгээд энэ бүх хүмүүсийн хэлж байгаа үг бол бас ард түмний дунд яригдаж байгаа, ард түмний төлөөлөл дуу хоолой юм шүү. Зүгээр нэг санамсаргүй байдлаар хэлж байгаа үг биш гэж босон суун битгий сонсоорой гэж онцгойлон хэлмээр байна.

Нэн ялангуяа Улсын Их Хурал, Засгийн газар, Монголбанк нам, дүрмийн зааг ялгааг гаргаж ажиллахгүй бол энэ цаг үе тийм амар хүнд биш болсон байна гэдгийг Монголбанк энд бас бодит байдлыг хэлэх нь зүйтэй байх гэж бодож байна. Нам, Улсын Их Хурал, Засгийн газар, Монголбанк дөрөв ялгаатай байх тэр Монтейску[Charles-Louis de Montesquieu]-гийн зарчим, Үндсэн хуулийн зарчмыг баримталж өнөөдөр энэ Г. Тэмүүлэнгийн хэлээд байгаа, Т. Аюурсайханы хэлээд байгаа энэ бүх үг бол ард түмний төлөөллийн үгийг л энэ хүмүүс хэлээд байгаа.

Бодит үнэн байдал өнөөдөр 2017, 2016 онд хөрөнгө оруулалтын зардал, энэ сургууль, эмнэлэг гэж яриад байгаа энэ зардлууд гарч чадахгүй байхаа бараг. Өнөөдөр төсвийн алдагдал ямар байдалтай байна. Гадаадын өрийн байдал ямар байна. Он гарангуут 580 сая долларын бондын өр төлнө.

Тэгээд өнөөдөр мэргэжлийн гэж энэ Засгийн газар маань одоо мэргэжлийн дүгнэлт хийж бодит байдлыг танилцуулахгүй битүү хатуу үгээр явах юм бол энэ төсвийн тодотголыг хэлэлцэх хуралдаанаар нийгэмд шок үүсгэж болохгүй шүү. Бодит байдлыг бид хатуу хэлэх ёстой.

М. Энхболд: - Асуултад хариулъя. Н. Баяртсайхан Ерөнхийлөгч хариулъя. 80 дугаар микрофоныг өгье.

Н. Баяртсайхан: - За баярлалаа. Хятадын Ардын банктай юань, төгрөгийн своп хийх гэрээ байгуулаад нийтдээ. Би сая одоо тоо хэллээ. 1.6 тэрбум америк доллартай тэнцэх хэмжээний ийм гүйлгээ хийгдсэн байна. Юаниараа бол 11 тэрбум юаньтай тэнцэх хэмжээний ийм гүйлгээ хийгдсэн байгаа.

Тэгэхээр энэ бол төгрөгийн ханшийг тодорхой хэмжээнд тогтворжуулахад бас чухал үүрэг гүйцэтгэснийг тэмдэглэж хэлэх хэрэгтэй. Сүүлийн жилүүдэд Монголын эдийн засагт орж ирэх гадаадын хөрөнгө оруулалтын хэмжээ багассан. Монголын экспорт гадагшаа гарч байгаа бараа, бүтээгдэхүүний хэмжээ буурсан. Экспортын голлох нэр бүтээгдэхүүний үнэ ханш дэлхийн зах зээл дээр багасаж байгаатай холбогдуулж Монголын эдийн засагт орж ирэх валютын урсгал хорогдсон байна. Энэ нөхцөлд энэ своп гэрээ бол бас тодорхой хэмжээний эдийн засагт тогтворжуулах ийм үүрэг гүйцэтгэсэн байна гэж хэлэхээс өөр аргагүй байгаа юм.

Тэгэхээр энэ харилцааг бид нар цаашид тодорхой хугацаанд үргэлжлүүлж явах. Гэхдээ тэр олон улсын тогтсон стандартынх нь дагуу тодорхой зарчим шаардлагуудыг хангаж авч явах асуудлыг анхаарах болно.

Түүнээс гадна энэ Оросын Холбооны Улсад визгүй зорчдог болсонтой холбогдуулж Орос, Монголын хоорондын худалдааны харилцаа сүүлийн жилүүдэд, сүүлийн саруудад эрчимтэй хандлагатай болж байгаа юм байна. Тийм учраас рубль, төгрөгийн свопыг одоо цаашаа байж болох юм гэж үзэж Оросын Төв банкинд Монголбанкны зүгээс бас тодорхой санал тавьсан юм билээ. Төлөөлөгчид очиж ажилласан юм билээ.

За Японтой ч гэсэн бас иен, төгрөгийн свопыг цаашид шинээр гэрээ байгуулах асуудлыг бид нар хөөцөлдье гэж ингэж үзэж байгаа.

Сүүлийн өдрүүдэд бол Америк долларын төгрөгтэй харьцах харьцаанд нэлээд өөрчлөлт гарч байгаа. Та бүгд анзаарсан байх. Би энэ ажлыг аваад долоо хонож байна. Энэ долоо хоногийн хугацаанд нийтдээ Хятадын Ардын банктай байгуулсан юаны свопыг оруулаад тооцох юм бол одоо нийтдээ 200 орчим сая долларын валютын интервенци хийгдлээ. Тэгэхдээ бид бол энэ төгрөг, америк долларын харьцах харьцааг тогтворжуулж чадсангүй. Валютын ханшид асар их дарамт орж ирж байна. Энэ бол цаанаа хэд хэдэн учир шалтгаантай юм шиг байна.

Нэгдүгээрт, энэ сүүлийн саруудад Монголын эдийн засагт асар их хэмжээний мөнгө нийлүүлэгджээ. Тухайлбал, сайн хувьцаа гэдэг нэрээр зөвхөн одоо энэ 6, 7 дугаар сард, 6 дугаар сарын сүүл, 7 дугаар сарын эхний гуравхан долоо хоногийн дотор 384.0 тэрбум төгрөгийг гурав хувааж нийлүүлсэн байгаа юм. 384.0 тэрбум төгрөгийг. Тэгэхээр энэ их хэмжээний мөнгийг маш богино хугацаанд ингэж нийлүүлсэн явдал бол валютын ханшид дарамт үзүүлж байна.

Нөгөө нэг нөлөөлж байгаа шалтгаан бол Эрдэнэтийн 49.0 хувийн төлбөр хийгдчихсэн юм билээ.

М. Энхболд: - Б. Пүрэвдорж гишүүн асуултаа асууя.

Б. Пүрэвдорж: - Тэгэхээр Монголбанкны Ерөнхийлөгчид бас хоёр зүйл хэлмээр байна. Тэгэхээр гадаад худалдаа өнгөрсөн жилээс эхлээд ашигтай гарч эхэлсэн. Тэгэхээр гадаад худалдаа ашигтай байна гэдэг бол төлбөрийн тэнцэл нэмэхтэй байна гэсэн үг л дээ. Тэгэхээр валютын, Монголбанкны нөөц багаслаа гэсэн ч Монгол дахь тэр валютын нөөц хэвээрээ байна. Илүү байна гэсэн үг.

Тэгэхээр энэ Засгийн газар солигдох, дээрээс нь Монголбанкны Ерөнхийлөгч солигдох энэ хугацаанд ер нь бол Ерөнхийлөгчийг гартаа ажлаа аваагүй байна гэдэг тийм бодлоор санхүүгийн спекуляторууд, валютын спекуляци хийдэг. Валютыг одоо жишээ нь зах зээл дээр төлбөрийн тэнцэл сайн байж байхад валют олдохгүй байна гэдэг бол банкууд тэр валютаа дарчихаад гаргахгүй байна гэсэн үг байхгүй юу. Тэгэхээр ийм учраас энэ өнөөдрийн байдлаар яг өнгөрсөн Засгийн газрын өгч байх үед 1970 байсан, 1960 байсан ханш өнөөдөр 2085 болчихлоо. Тэгэхээр бараг 7, 6 хувийн өсөлт гарч байна гэсэн үг л дээ. Тэгэхээр энэ 6 хувийн өсөлт буцаад яаж байна вэ гэхээр бизнесүүд дээр очиж дарамт болж очоод, дээрээс нь яг эцсийн худалдан авагч ард түмэн дээр очиж дарамт болж очоод байгаа юм.