Юз-жаг травматологияси фани буйича (стр. 18 )

n  Тўртинчидан, такидлашича жағ суякларининг нуқсонли жарохатида трансплантат қилиб антителаларни ишлаб чиқариш сустлигини хисобга олган холда аллоген трансплантатидан фойдаланиш мақсадга мувофиқдир.

n  Бешинчидан, теридаги нуқсон хисобига жарохат четларини келтириб тикиш иложиси бўлмаса, керакли қалинликдаги оёқли лахтак билан бартараф этилади. Бу усул ҳам самара бермаса, кейинчалик Филатов бандидан фойдаланиб бартараф этилади.

Ўқ отиш қуролини мукаммалашиши улар етказадиган жарохатларнинг оддийдан мураккаб турларигача бўлишига сабаб бўлади. Юзнинг анатомо-топографик тузилиши – унинг бош мия қутисига, қўз, ЛОР органларига яқин жойлашганлиги, юз жағ сохаси жанговар жарохатларни клиник кўриниши, кечиши ва даволанишини мураккаблашувига олиб келади. Ўқ отиш қуролининг таъсир кучи бир қатор омилларга боғлиқ бўлиб, улар ичида асосий ўринни жарохатловчи элементи ўқнинг баллистикасидир.

Баллистика - бу снарядларнинг харакати қонунларини ўрганадиган фан. Баллистикани ўз ўрнида ички, ташқи ва терминал турларга бўлинади. Ички баллистика снаряднинг қурол ичидаги харакатини ўрганади, ташқи баллистика снарядни хаводаги харакатини, терминали эса снарядни мўлжалга тирик организмга текканидан кейинги харакатини ўрганади.

Ўқнинг баллистик тавсифлари ичида ўқнинг тезлиги ва унинг хаводаги ва одам танасига теккандаги турғунлиги асосий ўринни эгаллайди. Ўқ тезлиги ўқнинг кинетик энергиясини ва урилиш кучини аниқлайди. Макаров пистолетининг ўқини бошлангич тезлиги 350 м/с бўлса, Калашников афтоматининг ўқини эса 900 м/с (бу эса товушнинг тезлигидан ортиқ). Ўқ отиш қуролидан етказилган жарохат шаклланиши ва унга снаряднинг таъсири ва бошқа муаллифларнинг фикрига иккинчи босқичда ўтади: биринчиси – аъзонинг ва атроф тўқималарнинг снаряд ва хаводаги зарба тўлқинининг таъсирида зарарланиши, бу жараён 0. 0001-0. 001 сек. ичида ўтади.

Иккинчи босқичда эса тўқима ва аъзолар ичидаузоқ вақт давом этувчи жараён, жарохатдаги вақтинчалик «каверналар» (бўшлиқлар) пайдо бўлиши ва ундаги томир уриши пайдо бўлади. Бу жараён биринчи босқичга нисбатан 300-500 маротаба узоқ давом этади ва у 0,04-0,19 сек. Вақтни эгаллайди. Бу вақт ичида жарохат ичига тўқима бўлаклари, ёт жисмлар микроорганизмлар кириши кузатилади. Агарда снаряд тезлиги паст бўлса жарохат четлари деярли теккис бўлиб, зарарланган тўқималар яккол кўринади.

зарба тўлқинининг юз тўқималарига зарар келтиришини 5 та даражага бўлади.

Биринчи даража – тўқималардаги қон талашиши ва қизариш (гиперимия). Иккинчи даража – пуфакларни ҳосил бўлиши.

Учинчи даража – терини тирналиши ва терининг шох қаватини зарарланиши. Туртинчи даража – юз юмшоқ тўқималарини зарарланиши в атравматик ампутация.

Бешинчи даража – юз скелети суякларининг зарарланиши ва травматик ампутацияси.

Замонавий ўқ отиш қуроллари етказган жарохатлар катта нуқсонга ва тўқималарни эзилиб кетиши, коннинг имбибибцияси, жарохатдан кейинги шишли, кўп суяк бўлакли ва хатто бу булкларнинг ўз жойидан узоқ масофага силжиши билан характерланади.

Ўқ отиш қуролидан етказилган жарохатнинг уч қават зарарланиши ажратилади: жарохат канали, бирламчи травматик некроз ва тўқималарнинг молекуляр чайқалиши.

Жарохат каналида қуйилган қон қуйқаси, снаряд харакати билан ўз изидан тортиб кетган ёд жисмлар (дарахт қириндиси, тош бўлаклари кийим парчалари ва б. ) учрайди.

Бирламчитравматик некроз қаватининг қалинлиги жарохат етказган снаряднинг кинетик кучига боғлиқдир. Бу қават снаряднинг харакатидаги механик куч ва термик таъсиротлар остида ҳосил бўлади. Ўрта қават улаётган тўқималардан иборатлиги учун бу ерда микрофлоранинг ривожланишига қулай хисобланади.

Тўқималарнинг молекуляр чайқалиш қавати снаряд ҳосил қилган каналдан ичкарида жойлашган бўлиб, у инфекциядан холи хисобланади. Бу қаватнинг қалинлиги шу тўқималарнинг эластиклиги ва эзилувчанлигига боғлиқдир. Молекуляр чайкалиш қаватида тўқималарнинг некрози кузатилмайди, лекин яшаб кетиш кўрсаткичлари пасайган хисобланади. Бу қаватда жарохат етган вақтдан бошлаб тўқималар ичида мураккаб жараёнлар бошланади: регионал ишемия, иротеониз ва бошқалар. Шу жараёнлар таъсирида иккиламчи некроз қавати пайдо бўлади. Тўқималарнинг молекуляр чайқалиш қавати снаряд ҳосил қилган каналдан ичкарида жойлашган бўлиб, у инфекциядан холи хисобланади. Бу қаватнинг қалинлиги шу тўқималарнинг эластиклиги ва эзилувчанлигига боғлиқдир. Молекуляр чайкалиш қаватида тўқималарнинг некрози кузатилмайди, лекин яшаб кетиш кўрсаткичлари пасайган хисобланади. Бу қаватда жарохат етган вақтдан бошлаб тўқималар ичида мураккаб жараёнлар бошланади: регионал ишемия, иротеониз ва бошқалар. Шу жараёнлар таъсирида иккиламчи некроз қавати пайдо бўлади. Юзнинг жанговор жарохатлари бошқа сохаларникидан анатома-физиологик хусусиятлари сабабли кескин факр қилади. фикрича юз-жаг сохаси икки қарама-қарши анатома-физиологик хусусиятга эгадир. Бир томондан тўқималарнинг бой васкуляризацияси бўлса иккинчи томондан оғиз бўшлиғининг куплаб патоген микрофлорага бойлигидир.

Юзнинг юмшоқ ва суяк тўқималарининг жанговар жарохатлари қуйидаги узига хос хусусиятларга эга:

n  Огиз олди ва лаб тўқималарида капиляр тармоғининг кучли ривожлангинлиги ва сийрак тери ости ва шиллиқ ости ёғ қавати борлиги хисобига бу соханинг жарохати шу захотиёк тарқалган шиш ривожланади.

n  Жарохатдан кейинги нуқсон хакикий ва ёлгон бўлиши мумкин. Хакикийсида айтгандек «осложнения потерий существа» тўқималарда аник етишмовчилик бўлади. Лаб тўқималари кўпроқ юқори лаб тукиалари жарохатланганда айлана мушакларнинг қисқариши туфайли нуқсон ҳосил бўлади. Шуннг учун ҳам бундай нуқсонлар ёлгон нуқсон деб номланади.

n  Пастки лаб ва оғиз бурчаги жарохатланганда доимий сўлак оқиши кузатилади ва бу жарохат сохасида терининг илвиллашига олиб келади (мацерация). Терининг мацерацияси агарда пастки лабда чин нуқсон бўлса кучаяди.

n  Огизнинг айланма мушагини жарохатланиши овқатланишда қийинчиликлар яратибгина колмай, сузлашиш ҳам нуқсонли бўлади. Юзнинг бу сохалири чуқур чунтаклар ҳосил қилиб қон куйкалари йиғилишига олиб келади. Қулоқ олди сўлак безининг жарохатланиши кўпинча юз нервининг жарохати билан кечиб юзнинг бадбашараликка олиб келади.

n  Юз нервининг жарохатланиши фақатгина косметик нуқсонларга олиб келмай функционал ўзгаришларга ҳам сабаб бўлади. Масалан пастки қовоқнинг пастга осилиб қолиши (лагофтальм) доимий ёш оқишига ва шу сабабли конъюктивит ривожланишига сабаб бўлса, оғиз бурчагининг тушиб қолиши сўлакнинг ташқарига оқишига олиб келади.

n  Юз ўрта қисмининг жарохатларида юз нервининг жарохати шу захотиёк аникланса уч шохли нервнинг жарохатини аникланиши қийиндир. Шунинг учун ҳам уч шохли нерв жарохати куплаб тиш-жаг тизими функцияларини бузилишига олиб келади.

Утган уришлардаги (Афгонистон, Чечня ва б. ) ярадорларни текшириш билан Москвалик олимлар кайд қилишича юз-жаг сохасидан жарохатланганларнинг деярли барчасида юзаки сезувчанликлар (хароратни, оғриқни ва тактил) пасайиши, айрим холларда эса йўқ бўлиб кетишини аниклаганлар. Бу беморларнинг тишлари ЭОД да 150-200 мкА га сезувчанлик билдирмайдилар. Бу эса Чайков функциясини бузилишига олиб келади. Беморлар соглом томонда овқат чайнашганлари сабабли жарохатланган томондаги тишларда тиш тошлари егилиши ва бу эса ўз вақтида гингивит, пародонтитларни ривожига сабаб бўлади. Уч шохли нервнинг суяк бўлаклари томонидан, суяк чандиги билан ёки чандиқли бириктирувчи тўқима билан эзиб кўйилган холатларда травматик неврит ва симтоматик невралгиялар ривожланади.

Россиялик олимларнинг УВУ да юз-жаг сохаси юмшоқ ва суяк тўқималаридан жарохатланганларни динамикада кузатилганда бир катор асоратли ўзгаришларни аниклаб, уларни беш турга ажратилган: мандибуляр, лабио-ментал, максиляр, зигоматика-максиляр, максиляр-мандибуляр. Юқоридаги асоратларни кўриб чиқиб уч шохли нервни жарохатларини эрта ташхислаш ва комплекс даволаш муолажаларини (хирургик, медикаментоз ва физиотерапевтлик) ўз вақтида ўтказилса бундай асоратлар олди олинади.

n  Жаг ости сохаси қалин тери ости ёғ қавати борлиги сабабли бу соханинг жарохати тўқималарнинг тарқалган шишиши, инфилтрат ва қон талашишлар ҳосил бўлиши билан фарқланиб яллиғланишга берилувчан соха хисобланади. Яллиғланиш кўпроқ ёд жисмлар бор бўлса бўлади. жағ ости сохаси жарохатларида кўпинча сўлак безларини, хикилдок ва халқумнинг шу каторда бўйиндан ўтувчи катта қон томирларни жарохатлари билан учрайди. Юзнинг юмшоқ ва суяк тўқималарининг жанговар жарохатларида купгина қон томирларни жарохатлаш билан учрайди. Юз ва бўйин сохалари жарохатларида катта томирлардан ташқари майда артериялар ва вена тизимининг жарохатланишидан тўқималарда қон кўйилишлар бўлиб, кўпинча трахеяни сикиб куйиши сабабли нафас олишни оғирлашишига сабаб бўлади.

Купгина холатларда ташқи уйку артерияларининг шохларижарохатланади. Жарохат олганлар кўп қон йўқотганлиги сабабли хушидан кетадилар. Инсон хаётига хавф солувчи профуз қон кетишлар фақатгина умумий уйку артерияси жарохатидагина учрамай уларнинг шохларидаги жарохатларида учрайди (м-н: тил артериясида). Этиборга лойик асоратлардан бири, бу тўқималар ичига қон кўйилиши гематома хисобланади, айникса уриб турувчи (пулсирующий). Уриб турувчи гематомаларда эшитилганда гуёки козонда сув кайнаганидаги товуш эшитилади. Ички уйку артерияси жарохатидан ҳосил бўлган уриб турувчи гематомасида бемор ютинишга қийинчилик сезади ва каралганда халқумнинг ён деворида шиш аникланади. кўп холларда бу кўринишни абцесс билан адаштиришади. такидлашича юз суяк тўқималарининг жанговар жарохатлари хеч качон алоҳида учрамайди. У хар доим юмшоқ тўқималарнинг жарохатлари билан бирга учрайди. Пастки жағнинг ўқ отиш қуролидан жарохатланиши: чизиқли, кўп сонли (катта ва кичик бўлакли), нуқсонсиз суяк тўқимасининг нуқсонли турларига бўлинади.