Юз-жаг травматологияси фани буйича (стр. 2 )

Кўп муаллифларнинг кўрсатишича жарохатланганларнинг кўпчилиги ишга лойик ёшидагиларни ташкил қилади. қайд қилишича 4770 та жағ суяклари жарохатланганларининг 81% ини 15-40 ёшдагилар ташкил қилган. Статистик текширувларга этибор берадиган бўлсак юмшоқ тўқималарининг чегараланган жарохатлари кам кўрсатилганлигини аниқлашимиз мумкин. Бунга бундай беморларнинг амбулатор даволанишлари ва кўпчилик холатларда шифохонага мурожат этмасликлари сабаб бўла олади. Юмшоқ тўқималарининг чегараланган жарохатлари кўпчилик муаллифларнинг қайд қилишича 10,3 дан 22% гачани ташкил қилади. Тез тиббий ёрдам клиник касалхонаси кўрсатгичлари бу муаллифларнинг хулосалари нотўғрилигини кўрсатади. Юмшоқ тўқималарининг чегараланган жарохатлари жағ суякларининг жарохатлари кўрсатгичидан сезиларли юқори туради.(2 жадвал).

ЮЖС жарохатлар тури
( 1990-1999йил ТТЁКК кўрсатгичлари)

2 – жадвал.

Жарохат турлари	Абс.	%
Ишлаб чиқаришда	73	2,1
Ишлаб чиқаришдан ташқари	3400	97,9
1. Маиший	2553	73,5
2. Йўл транспорт	420	12,1
3. Кўчадаги	267	7,7
4. Спортив	160	4,6

Юз мия Билан яқин бўлган учун кала-мия жароҳати билан бирга келади. Юқори резистентлиги ва анатомо-физиологик хусусиятларига кўра ЮЖС жароҳатлари бошқа coxa жароҳатларидан фарқли ўзига хос хусусиятларга эга. Хозирда ҳам 2 та бир-бирига қарши анатомо-функционал холат яъни сохани қон билан таъминланиш бойлиги ва оғиз бўшлиғининг юқори патоген микрофлорага эгалигидир.

Юз – жағ сохаси жарохатлари таснифи Харбий тиббий академиясининг юз-жағ жаррохлиги ва стоматология кафедраси томонидан ишлаб чиқилган ва 1984 йил «Жаррохлик стоматологияси ва оғриқсизлантириш саволлари» муаммолар хаъяти томонидан тасдиқланган.

ЮЗНИНГ ЮҚОРИ, ЎРТА, ПАСТКИ ВА ЁН СОХАЛАРИНИНГ МЕХАНИК ЖАРОХАТЛАНИШЛАРИ

Юз юмшоқ тўқималарининг жарохатлари чегараланган, кўп сонли ва юз суякларининг жарохатлари билан биргаликда учраши мумкин.

ЮЖС юмшоқ тўқимаси жароҳатларини характери ва даражасига кўра 2 гурухга бўлинади.

1. Ажралган жароҳатлар.

-  Қопловчи тўқималар бутунлиги бузилмасдан;

-  Қопловчи тўқималар бутунлиги бузилиши билан борадиган.

2. Қўшма жароҳатлар (юмшоқ тўқима ва суякларнинг бирга жароҳати)

-  Қопловчи тўқималар бутунлиги бузилмасдан

-  Қопловчи тўқималар бутунлиги бузилиши билан борадиган.

Юз юмшоқ тўқималари жарохатлари механик тасуротлар натижасида ҳосил бўлади. Бундан ташқари жарохатлар юзаки ва шу қаторда чуқур бўлади: шилиниш, лат йийиши ва йиртилиши.

Шилиниш – бу терини остки қаватларини бутунлиги бузулмасдан олинган жарохатдир.

Лат йийиш – бу тери ости ёг қатлами ва мушакларнинг жарохати бўлиб, тўқималарда шиш ва қон талашишлар аниқланади.

ТТЁКК кўрсатгичлари бўйича юмшоқ тўқималарининг жарохатлари кўп холатларда маиший бўлиб, кўчадаги жанжалларда ортирилгандир. Охириги йилларда транспорт ва кўчадаги ортирилган жарохатлар сони сезиларли кўпаймокда. Юз – жағ жарохатлари бахор ва ёз фаслларида кўпайиб туради. Юз юмшоқ тўқималарининг жарохатлари қуйидаги турларда учрайди: кесилган; чопилган; тишланган; санчилган; эзилиб йиртилган ва ўқ отар қуролидан ортирилган. Юз юмшоқ тўқималарининг жарохатларининг клиник кўриниши жарохат етказувчи агент турига боғлиқдир. Лекин юмшоқ тўқималарининг лат ейишигина тери бутунлигини бузулишисиз кечади.

Юз юмшоқ тўқималарининг жарохатларини даволаш умумий жаррохликда қабул қилинган принциплар асосида юз жағ жаррохлиги ўзига хос хусусиятларига асосланиб ўтказилади. Даволашнинг асосий қисми бу Бирламчи жаррохлик ишлови (БЖИ) хисобланиб, у қуйидагича таксимланади: эрта – биринчи 24 соат ичида ўтказилса; кечиктирилган – 24-48 соат ичида ва кеч – 48 соатдан кейин ўтказилса. Ўзига хос хусусиятларига жарохат четига эхтиёткорлик билан қараш, яъний жарохатдан фақатгина яшаб кета олмайдиган тўқималарни олиб ташланади ва бирламчи пластика усулларидан фойдаланиб нуқсонлар бартараф этилади.

Бирламчи жаррохлик ишлови тушунчасида – жарохат ичидан яшаб кетмайдиган тўқималарни, суяк парчалари ва яллиғланишли асоратларга сабабчи бўлиши мумкин бўлган патологик суюқлик ва ёт жисимлани олиб ташлашга қаратилган. Агарда яллиғланиш хусусиятли асоратлар бўлса иккиламчи жаррохлик ишловини ўтказиш керак бўлади.

ТИШ СИНИШЛАРИ ВА КАТАКЧАСИДАН ЧИҚИШЛАРИ

Тишнинг катакчасидан чиқиши ва тиш синиши механик жарохат туфайли бўлиб, бу холат алохида ва жағ суяклари синиши билан биргаликда учраши мумкин. Кўпинча юқори жағнинг олдинги тишлари тасодифий, атий қилинган жарохат туфайли ёки автохалокат, маиший ва спорт жарохатларда ортирилади.

Россиялик олимларнинг қайд қилишларича тиш жарохатлари кўпроқ болаларда ва ёшларда кузги ва киш фаслларида кўпроқ учрайди.

Тиш катакчасидан тўлиқ ёки қисман чиқишида оғиз бушлигида тил ёки танглай томонга кийшаяди. Бундай холатда альвеоляр ўсиқнинг девори, тишнинг айланма боги ва периодонт тўқималари зарарланади.

Тишнинг қисман чиқишида периодонт тўқималарининг айрим қисмигина жарохатланади. Бемор тишга теккандаги кучаядиган оғриқка шикоят қилади. Ташки каралганда жарохатланган сохада лабнинг ва лунжнинг шиши қон талаши, тишнинг кимирлаши ва жойида кийшайганлиги аниқланади.

Тишнинг қисман чиқишида, агарда альвеоляр ўсиқ қирраси синмаган бўлса, махаллий оғриқсизлантириш остида тиш жойига тўғриланади ва ёнидаги тишларга тиш усти шинаси, лигатура симлари ёки замонавий нур билан қотувчи пленкалар ёрдамида махкамланади. Шундан сунг динамик кузатув олиб борилади, пульпа некрозга учраган холда эндодонтик даво ўтказилади.

Тишнинг катакчасидан тўлиқ чиқишида периодонт тўқимаси тўлиқ жарохатланади, қон томир ва нерв толалари тўлиқ узилади ва пульпа некрозга учрайди. Катакчадан чиққан тиш юмшоқ тўқималар ёрдамида ушланиб туради ёки тўлиқ чиқиб кетади. Чиққан тишнинг катакчаси қон куйкаси билан тўлган бўлади.

Соглом тиш тўлиқ катакчасидан чиққан бўлса бу тишни шу захотиёк ёки кечиктириб реплантацияси ўтказилади. фикрича, тишнинг катакчасидан тўлиқ чиқишида периапикал тўқимасида патологик ўзгаришлар булмаса ва илдиз каналлари яхши утувчи бўлса реплантатга ишлов беришни тиш мустахкамланганидан кейин ўтказиш мумкин.

Тишнинг коқилган чиқишида тиш илдизи жағ суякнинг альвеоляр ўсиги мугуз қаватига суқилади. қон томир ва нерв толалари жарохатланади ва пульпа некрозга учрайди ва шунинг учун ҳам тиш сакланиб қолишида эндодонтик даво ўтказилиши шартдир. Шундан сунг тиш ёки шу захотиёк урнига тўғриланиб симли лигатуралар билан махкамланади ёки ортодонтик йўл билан асталик билан жойига келтирилади. Фақатгина яллиғланиш жараёни пайдо бўлса тиш олиб ташланади.

АЛЬВЕОЛЯР ЎСИҚ ВА ТИШЛАР ЖАРОҲАТИ.

Юқори ва пастки жағда альвеоляр ўсиқ синишлари жойлашуви ва частотаси унинг анатомик хусусиятларига боғлиқ. Альвеоляр ўсиқ юқори жағда ёй шаклида, унинг эгрилиги биринчи моляр сохасида кўринарли. Юқори жағ ўнг ва чап альвеоляр ўсиғи бир бири билан чок орқали боғланган. Алвеоляр ўсиқ вестибуляр, танглай юзаларга ва қирраси билан бирга 8 та тиш катакчасига эга. Курак ва кесув тишлар катакчаси танглай ва лаб, премоляр ва моляр тишлар катаклари танглай ва лунж деворларига эга. Вестибуляр юзада ҳар катак сохасида дўнгликлар мавжуд. Булар курак ва кесув тишлар катаклари сахосида сезиларли даражада. Катаклар бир бири билан алвеоляраро тўсиққа эга. Алвеоладаги илдиз чуқурчалари бир бирлари билан илдизлараро тўсиқлар билан ажралган. Катакча деворлари қаттиқ суяк пластинкасига эга.

Катакни пастки тил, лунж, танглай деворлар 3 қисмдан иборат:

1.  Қаттиқ пластинка;

2.  Ғовак мода;

3.  Компапкт пластинка.

Юқорги қисми 2 та:

1.  Қаттиқ пластинка

2.  Компакт пластинкадан иборат.

Қаттиқ пластинка ўзида тишни фиксациялашда иштирок этувчи фиброз толалардан иборат. Курак тиш лункаси энг узун 18 мм гача бўлади. Катаклараро ва илдизлараро тўсиқлар ҳам қаттиқ пластинка билан қопланган. Алвеоляр ўсиқни ташқи ва ички копмакт пластинкаси ораси ҳам ғовак моддадан иборат. Бу мода ўсиқ умумий хажмини 2/3 қисмини, компакт пластинка эса 1/3 қисмини ташкил қилади. Ташқи кампакт пластинка ичкарсидагидан юпқа, айниқса олд тишлар сохасида. Ташқи ва ички пластинка моляр орқасида бирга катак дўмбоғини ҳосил қилади.

Пастки жағ алвеоляр ўсиғи ҳам икала томондан 8 та катакчадан иборат. Анатомик тузилиши бўйича юқоргидан фарқ қилмайди. Курак катакчаси ёндан сиқилган ва учи лаб пластинка томонга қайрилган. Шунинг учун тил томон пластинка қалинроқ. Молярлар сохасида қалинлик бир хил бўлади. Бу қийшиқ чизиқ хисобига бўлади.