I модуль (стр. 36 )

4. Қазақстандағы қандай тауларды білесіңдер?

2-тапсырма. Тауға қатысты сөздердің мағынасын біліп алу. Сөйлемдерді жазып алу.

1. Шың – таудың ұшар басы, биік жері.

2. Төбе – топырақ, құм немесе тастан үйіліп қалған биік дөң, шоқы.

3. Қойнау – жан-жағы биік тау немесе қырат, жоталармен қоршалған жазық.

4. Бөктер – таудың биік қапталының, жотаның жоғарылау баурай жағы.

3-тапсырма. «Шың» сөзінің шыққан тегімен танысу.

Шың – таудың ең биік, ұшар басы. Ертеректе «шың» сөзінің мағынасы басқаша болғанын кейбір түркі тілдері арқылы білеміз. Мысалы, якут тілінде «чаацы» тұлғасындағы сөз біздің түсінігіміздегі «жалаңаш жартас» дегенді ұғындырған. Ал тунгус тілдерінде «йаң» сөзі тек қана «жартас» ұғымын берген. Міне, осыдан барып «шың» сөзі пайда болды.

4-тапсырма. Мәтінді оқып, мәтін бойынша диалог құрап, өзара сөйлестіру.

V. Сабақты қорытындылау.

5-тапсырма. Тау атауларын теріп жазып, есте сақтау.

«Кім жылдам?» ойыны:

Алатау, Көкшетау, Тянь – Шань, Тарбағатай, Алтай, т. б.

VI. Үй тапсырмасы. 6-тапсырма. «Қазақстан жеріндегі таулар» деген тақырыпта шығарма жазу.

87-4-сабақ

Тақырыбы: Өзендер қайдан басталады және қайда құйылады?

I. Ұйымдастыру кезеңі.

II. Үй тапсырмасын тексеру.

III. Сабақтың мақсатын, барысын айту.

IV. Бекіту.

1-тапсырма. Мәтінді түсініп оқып, сұрақтарға жауап беру.

Сұрақтар:

1. Өзен қайдан басталады?

2. Өзендер ылдимен қалай қарай ағады?

3. Өзен теңізге жақындағанда қалай аға бастайды?

4. Өзенге нелер құяды?

5. Олар қалай аталады?

2-тапсырма. Сөйлемдерді жазып, сөз тудырушы жұрнақ арқылы жасалған сөздердің жасалу жолдарын түсіндіру.

1) Кейбір өзендер өздерінің бастауын тау басындағы мұздақтардың еріген жерінен алады.

2) Жаңбыр суы жерге сіңіп, жер асты суларын түзеді.

3) Жер асты сулары жерді тесіп шығып, бұлақ болып ағады.

4) Өзен жазыққа жеткенде арнасы кеңейіп, баяу аға бастайды.

5) Өзен өзінің сағасынан үлкен бұрылыстар жасап ағады.

6) Бұлақтар бір-бірімен қосылып, жылдам ағатын тау өзеніне айналады.

3-тапсырма. «Дария, теңіз» сөздерінің шығу тарихымен танысу.

4-тапсырма. Диалогті сұрақтармен толықтырып, өзара сөйлесу.

- ... ?

- Қазақстан жерінде 85 мыңға жуық өзендер мен бұлақтар бар.

- ...?

- Ертіс, Орал, Іле, Еділ өзендерінің бойымен кішкене кемелер жүзеді.

- ...?

- Сырдария, Тобыл, Қаратал, Бұқтырма өзендерінің бойымен терең жерлерінде ғана кеме жүзе алады.

- ...?

- Бұл өзендерде балықтардың бағалы тұқымдары тіршілік етеді.

V. Сабақты қорытындылау.

5-тапсырма. Қызықты мәліметтермен танысу.

Әлемдегі ең ұзын өзен – Мысырдағы Ніл өзені, оның ұзындығы 6670 километр. Ең қысқа өзен – АҚШ-тағы Ди өзені, оның ұзындығы 37 метр.

VI. Үй тапсырмасы. Қайталау.

88-5-сабақ

Тақырыбы: Көлдер

I. Ұйымдастыру кезеңі.

II. Үй тапсырмасын тексеру.

III. Сабақтың мақсатын, барысын айту.

IV. Бекіту.

1-тапсырма. Суға байланысты сөздердің мағынасын біліп алу. Сөйлемдердегі сөздердің тиісті әріптерін қойып жазу.

Тұма – кішірек бастау, бұлақ. Жер астынан шығып жатады.

Бұлақ – басы бастаулардан басталып, баяу ағатын кішігірім су.

2-тапсырма. Мәтінді түсініп оқып, көлдің пайда болуы туралы айтып беру. Мәтінге ат қою.

Көлдер құрлық бетіндегі үлкен ойпаң жерлерде пайда болады. Өзендер ойпаңдарға құйылып және көптеген көлдерден ағып шығады. Өзендер сумен балшық пен құмды ағызып әкеледі. Сондықтан кейбір көлдер ластанады және құрып кетеді.

Кейбір көлдерден сулар ағып шықпайды. Мұндай көлдерді ақпайтын көлдер деп атайды. Ал кейбір көлдерден су ағып шығады. Бұларды ағатын көлдер деп атайды.

(«Менің алғашқы энциклопедиям»)

3-тапсырма. Мәтінге диалог құрап, өзара сөйлесу.

Қазақстанда 48 мыңнан астам көл бар. Ірі көлдерге Балқаш, Алакөл, Сасықкөл тағы басқа көлдер жатады.

Әлемдегі және Қазақстандағы ең ірі көл – Каспий көлі. Көлемі үлкен болғандықтан, оны теңіз деп атайды. Каспий теңізінің ұзындығы 1200 км, ені 300 км-ге дейін жетеді, ал тереңдігі 1000 м-ден астам.

Ал әлемдегі ең терең көл – Сібірде орналасқан Байкал көлі.

V. Сабақты қорытындылау.

4-тапсырма. Тірек сызба негізінде әңгіме құрау.

 

Су – табиғат байлығы

 

Дүние жүзінің ¾ бөлігі су

VI. Үй тапсырмасы. Су туралы мақал – мәтелдер жазып келу.

6-сабақ

Тақырыбы: Суды қадірлейік

I. Ұйымдастыру кезеңі.

II. Үй тапсырмасын тексеру.

III. Сабақтың мақсатын, барысын айту.

IV. Бекіту.

1-тапсырма. Мәтінді түсініп оқып, қазақ халқы суды қалай қадірлегені туралы шағын әңгіме жазу.

2-тапсырма. Мәтінді түсініп оқып, мазмұнына лайық ат қою. Үш деңгейлік тапсырмаларды орындау.

ІІІ деңгей

1. Бурабай көліндегі Оқжетпес шыңы қалай суреттелген?

2. Ілік септігінде тұрған зат есімдерді теріп жазып, сөз тіркестерін құраңдар.

ІІ деңгей

1. Мәтіннің негізгі мазмұнын ашатын эпизодты табыңдар.

2. Мәтінге жоспар құрып әңгімелеңдер.

І деңгей

Әдебиеттерден Бурабай туралы қосымша мәліметтерді жинақтап, реферат жазыңдар.

Кластер жасау:

Оқушылар Бурабайдың тамаша табиғатын қағаз бетіне салып, оның әдемілігін өз сөздерімен суреттеп айтып береді. Ортаға шығып, жазған жұмыстарын қорғайды.

3-тапсырма. Сурет бойынша диалог құрап, өзара сөйлесу.

Әр топ диалог құрап, ортаға шығып сөйлеседі.

Ү. Сабақты қорытындылау. Топтастыру:

 

Бурабай

VI. Үй тапсырмасы. Қайталау.

7-сабақ

Тақырыбы: Тіл дамыту

I. Ұйымдастыру кезеңі.

II. Үй тапсырмасын тексеру.

III. Сабақтың мақсатын, барысын айту.

IV. Бекіту.

1-тапсырма. Сөздердің мағынасын түсініп оқып, қысқаша жазып алу.

«Топан», «Құз» сөздерінің мағынасын түсініп, берілген сөздерге дыбыстық талдау жасау.

Топан. Көбіне ертегі, аңыз әңгімеде жер бетін басқан тасқын суды осылай айтады. Кейде «топан су» деген тіркес қалпында да айтылады. Осыған қарағанда «топан» сөзінің өз алдына, жеке мағынасы барлығын байқаймыз. Іздестіре келгенде мұны парсы тілінен табамыз. Бұл тілдегі «туфан» тұлғасы қазақша «дауыл» дегенді білдіреді. Күшті дауыл соққанда теңіз, мұхит сулары көтеріліп сұрапыл су тасқыны болады. Табиғаттың осы құбылысына орай «топан су» дегеніміз біздің тілімізде – «дауыл суы» дегенмен бірдей.

Құз. Бұл сөз көбіне тау бедеріне байланысты қолданылады. Қазіргі түсіндірме сөздігіміз оны тау шыңы, тік шатқал, биік жартас деп ұғындырады. Ал шын мәнісінде, құз бен шыңның мағына жағынан айырмасы бар. Ертедегі түркі тілдерінде «құз» деп таудың күн түспейтін жағын айтқан. Бұған сол кезден келе жатқан «құздың қары кемімесе, қойдың майы кемімес» деген мақал да дәлел.