Партнерка на США и Канаду по недвижимости, выплаты в крипто
- 30% recurring commission
- Выплаты в USDT
- Вывод каждую неделю
- Комиссия до 5 лет за каждого referral
1. Тумлу(tumlu) мейвяляр. Бу група йабаны мешя алмасы, ади вя йа мешя армуду, узунсов вя йа ади щейва, йабаны вя йа ади язэил, йемишан, цвяз вя б. аиддир.
2. Чяйирдякли мейвяляр. Бу група ади ярик, ади албалы, йабаны эилас, щягиги зоьал, йабаны алча, эюйям вя йа тиканлы эавалы вя б. аиддир.
3. Эилямейвялиляр – 3 йарымгрупа бюлцнцрляр:
3.1. щягиги эилямейвяляр – мешя вя Амур цзцмц, ади зиринж, фирянэ цзцмц, чайтиканы, гара вя гырмызы гараьат, итбурну, гараэиля, сумаг вя б.
3.2. мцряккяб эилямейвяляр – бюйцрткян, ади вя йа мешя моруьу вя б.
3.3. гейри-щягиги эилямейвяляр – мешя чийяляйи вя б.
4. Гярзякли мейвяляр – 2 йарымгрупа бюлцнцрляр:
4.1. сцмцкгабыглылар – йунан гозу, бадам, щягиги пцстя, Шярг фыстыьы, йейилян шабалыд вя б.
4.2. щягиги бяркгабыглылар – ади мешя фындыьы, пекан вя б.
5. Субтропик мейвяляр. Бу група йабаны нар, янжир, хырник (Гафгаз хурмасы), иннаб, дарйарпаг ийдя, аь вя гара тут вя б. аиддир.
Азярбайжанда даща чох йайылмыш йабаны мейвя вя эилямейвяляр: ади ярик, узунсов вя йа ади щейва, алча, ади зиринж, гырмызы йемишан, Шярг фыстыьы, Амур цзцмц, мешя цзцмц, мащалеб албалысы, чюл албалысы, нар, ади вя йа мешя армуду, бюйцрткян, мешя чийяляйи, щягиги шабалыд, ади зоьал, фирянэ цзцмц, мешя фыстыьы, дарйарпаг ийдя, ади моруг, йабаны бадам, ади бадам, ади язэил, чайтиканы, Йунан гозу, пекан, гара гараьат, гырмызы гараьат, сумаг, эюйям, гара тут, аь тут, иннаб, щягиги пцстя, хырник, йабаны эилас, итбурну, дярэил, мешя алмасы.
Йухарыда адлары гейд едилянлярдян башга Азярбайжанда нисбятян аз йайылмыш мярсин (брусника), эяндялаш (бузина), су гозу (водйаной орех), жыр мярсин (голубика), биэявар вя йа йабаны гушгонмаз (иглитса), шимал моруьу (костйаника), Гафгаз гараэиляси (кафказскайа черника), гараэиля вя йа мяржаны (черника), башынаьажы (калина), даьдаьан (каркас), шанаэцлля (лотос), дяфняэилас (лавровишнйа), жюкя (липа), кцсдцм (мимоза), гара гушцзцмц (паслен черный), цвяз вя йа гушармуду (рйабина), гарачющря (тисс) вя с. бу кими йабаны мейвя-эилямейвяляр дя битир.
Йабаны мейвяляри онларын тяйинатына, истифадясиня, Кимйяви тяркибиня вя башга эюстярижиляриня эюря дя груплашдырмаг олар.
4.3. Азярбайжанда йетишян йабаны мейвялярин сяжиййяси
4.3.1. Т0xumlu(tумлу) мейвяляр
Йабаны мешя алмасы. Алма гызылэцлчичяклиляр фясилясиндян олуб, 30-дан чох нювц вардыр. Йабаны формалардан мешя, Шярг, Сибир, Чин вя йа эавалыйарпаг алма нювляри даща чох йайылмышдыр. Азярбайжанда, ясасян Шярг алмасы битир.
Бюйцк вя Кичик Гафгаз сыра даьларынын, щямчинин Талыш даьларынын мешяляриндя алма аьажлары чохдур. Бунлар мешя аьажлары ичярисиндя йа гарышыг вя йа да халис алмалыглар шяклиндя битир. Ел арасында «алмалыг» ады иля танынмыш бир нечя мешя сащяляри вардыр.
Йабаны алма апрелин ахыры, майын яввялляриндя чичякляйир. Ейни заманда йарпаглар да ямяля эялир. Мейвяси сентйабрын сону, октйабрын яввялляриндя йетишир. Аьажы 5-10 йашындан мейвя верир. Алма чарпаз тозландыьындан йабаны алмаларын мцхтялиф формалары вардыр. Ясасян йумру, йасты-йумру, йумуртавари вя башга формаларда олур. Йабаны алманын диаметря эюря юлчцсц орта щесабла 2 см-дир (1-дян 2,5 см-я гядяр). Ири аьажлар орта щесабла 30-50, бязян ися 100 кг-а гядяр мящсул верир. Мейвяляри йашыл, аь-сарымтыл, гырмызы вя йа гарышыг рянэдядир. Лакин, ясасян йашыл-сары рянэдя олур. Ясас рянэдян башга, цзярляриндя гырмызы йанаг вя йа хятляр олур. Габыьынын алтында мцхтялиф рянэли халлар, нюгтяляр ола биляр. Дад вя ятриня эюря мцхтялиф формалар бир-бириндян фярглянирляр. Дады турша-ширин, ятирлидир. Ятлийи бярк, там йетишдикдя ися йумшаг вя пцревари олур. Мейвя йуважыьында бир нечя аракясмяляр вар. Онларын щярясиндя бозумтул-гящвяйи рянэли бир тохум йерляшир.
Йабаны алманын тяркибиндя 7-14% шякяр (фруктоза, глцкоза, сахароза), 2,4% цзви туршу (алма, шяраб, лимон вя с.), 3%-дян чох пектинли маддя, 30-80 мг% Ж, Б1, Б2 витаминляри, каротин (провитамин А), ашылайыжы маддяляр, дямир, фосфор вя калсиум дузлары, тохумунда ися 23-33% йаь вардыр. Цзви туршуларын чох олмасы йабаны алмадан тязя щалда истифадяни мящдудлашдырыр. Лакин узун мцддят сахладыгда биокимйяви просеслярин нятижясиндя дады йахшылашыр.
Йабаны алмадан ширя, квас, шярбят, екстракт, мцряббя, повидло вя щямчинин мейвя-эилямейвя шяраблары (мясялян, сидр) щазырланыр. Тяркибиндя пектинли маддянин чох олмасы ону мармелад, пастила вя ъеле истещсалында гиймятли хаммал едир. Йабаны алма гурусу чай вя гящвя ичкиляри цчцн дя ишлядилир.
Йабаны алма халг тябабятиндя эениш тятбиг олунур. Ондан мядя-баьырсаг хястяликляриня, ган азлыьына вя башга хястяликляря гаршыи сифадя едилир. Биширилмиш алма вя йа онун чайы сойугдяймяйя вя юскцряйя гаршы еффектли дярмандыр.
Алманын одунжаьынын рянэи вя формасы эюзял олдуьундан бюйцк тясяррцфат ящямиййяти вардыр. Алма, щямчинин бащар фяслиндя бол нектар верян бал биткиси дя щесаб едилир.
Мешя армуду. Армуд гызылэцлчичяклиляр фясилясиндяндир, 30-дан чох нювц вардыр. Бу армудун ян чох йайылмыш нювляриндян Рус, Гафгаз, Уссурийа, Чин, сюйцдйарпаглы вя киркан армудуну эюстярмяк олар. Азярбайжанда ян чох Гафгаз мешя армуду, бязи районларда ися сюйцдйарпаглы армуд (Дявячи, Ширван, Жянуби Гарабаь мешяляриндя) вя Киркан армуду (мясялян, Талышда) йетишир. Гафгаз армуду Бюйцк вя Кичик Гафгаз даьларынын мешяляриндя бюйцк сащяляри тутур.
Йабаны армуд апрелин ахырларында чичякляйир. Чичякляри аьдыр. Йарпаглары иля бирликдя ямяля эялир. Мейвяляри пайызда йетишир. 6-10 йашындан баш верир. Щяр аьажы 10-40 кг вя даща чох мейвяси олур. Тумлары иля чохалыр. Йабаны армуд аьажынын 50-80 ил, бязян 150-300 ил юмрц олур. Мейвяляри армуду, йумру вя конусвари олур. Рянэляри йашыл, сары, бязян гырмызымтыл йанаглы вя йахуд пас лякялидир. Саплаьы армудун юзцндян узундур. Ятлийиндя чохлу дашлашмыш тохумалар вардыр. Дады ширин, турш вя йа мейхошдур. Йабаны армуд мейвясинин формасына, рянэиня, дадына вя башга хассяляриня эюря мцхтялиф формалар йарадыр. Беш щиссядян ибарят мейвя йувасынын щяр бириндя 1-2 ядяд боз вя йа парлаг гара рянэли тохуму олур. Мейвяляр дярилдикдян сонра йеткинляшир, хцсуси дад вя ятир кясб едир.
Йабаны армудун тяркибиндя 6-13% шякяр (ясасян глцкоза вя фруктоза), 0,12-0,19% (бязян 1,3%-я гядяр) цзви туршу (алма вя лимон) , азотлу, ашылайыжы вя рянэляйижи, пектинли вя минерал маддяляр, каротин, витамин Ж вя Б1 вардыр. Тохумунда 12-21% йаь олур.
Йабаны армуд компот, мейвя ичкиляри цчцн cövhər, квас, мейвя шярабы, сиркя вя с. мящсулларын истещсалында истифадя едилир. Йабаны армудун тяркибиндя 4%-я гядяр пектинли маддя олдуьундан, ондан повидло, сукат, мармелад, пастила, карамел цчцн ичлик вя еляжя дя мцряббя щазырламаг мцмкцндцр. Говрулмуш тумлары гящвянин, гурудулмуш мейвяси ися чайын явязедижиси кими ишлядилир.
Халг тябабятиндя армуддан исщал ялейщиня вя сидикговужу кими бюйряк хястяликляриндя истифадя олунур. Армудун тяркибиндя фитонсидляр дя тапылмышдыр.
Армудун одунжаьы аьыр, еластики, гырмызы-гонур рянэли олуб, йахшы парлаглашдырыла билир. Ондан кейфиййятли мебел, мусиги алятляри вя бир чох мямулат щазырланыр. Армудун одунжаьы йахшы гатланыр вя чатламыр.
Армуд, щямчинин балверян битки кими дя мяшщурдур. Чичякляринин пис ятри олмасына бахмайараг, бащар фяслиндя арылар цчцн йахшы нектар вя чичяк тозжуьу мянбяйи щесаб едилир. Армудун аьаж габыьындан гящвяйи, йарпагларындан ися сары рянэли бойаг (парча цчцн) алыныр.
Ади щейва. Гызылэцлчичяклиляр фясилясиндяндир. Мейвя биткиси кими 4000 илдир ки, мялумдур. Йабаны щалда ян чох шярг йарымкцрясиндя даща чох битир. Бюйцк Гафгазын шярг щиссясиндя, Мяркязи Загафгазийада вя Талышда йетишир. Мядяни щалда дцнйанын бир чох юлкяляриндя бежярилир.
Азярбайжанда щейванын йабаны формалары чохдур. Лакин бунлар аз юйрянилмишдир. Щейванын аз юйрянилмяси онун мейвясинин аз гиймятляндирилмясидир. Лакин щейванын тясяррцфат ящямиййяти бюйцкдцр.
Щейва май айында чичякляйир. Чичякляри ири аь вя чящрайы олур. Ятирлидир. Мейвяси сентйабр-октйабрда йетишир. Щейванын йабаны формалары хырда олмагла, узун мцддят сахландыгда ятри йахшылашыр. Мейвяляри йумру, узунсов вя армуд шяклиндя, рянэи йашыл, ачыг вя йа тутгун сары олур. Мейвянин цстц боз, тцнд сары вя йа тцнд гящвяйи рянэли пянбя иля юртцлцдцр. Ятлийи аь вя йа сарымтыл, яввялжя бярк, лакин галыб йетишдикжя йумшалыр. Ятлийиндя дашлашмыш бярк тохумалар вардыр. Дады ширин, турша-ширин вя эяр (бцзцшдцрцжц) олур.
Тохум йувасы бешдир. Ичярисиндя боз вя йа гара-дарчыны рянэли тохумлар йерляшир. Тохумлар лыьаблыдыр (йаьлы-щорралыдыр).
Щейванын тяркибиндя 5-12,2% шякяр, о жцмлядян 2,14% глцкоза, 6,27% фруктоза вя 0,64% сахароза, 0,85-1,22% цзви туршу (алма, лимон), 0,35-1,25% ашылайыжы маддя, 0,27-0,45% пектинли маддя, 0,51-0,85% минераллы маддя, о жцмлядян 30 мг/кг дямир, 1,4 мг/кг мис, 20 мг% витамин Ж, каротин вардыр. Щейванын, ясасян габыг щиссясиндя топланмыш енант-етил вя пеларгон-етил ефири онун ятрини ямяля эятирир.
Щейвадан биширилмиш щалда(бязян кцллямя формасында) истифадя едирляр. Щейванын мейвяси мармелад, ъеле, повидло, сукат, мцряббя, компот, жем щазырламаг цчцн гиймятли хаммалдыр. Щейванын ятри даща кяскин олдуьундан, алма вя армуддан щазырланан мящсуллара хош дад вя ятир вермяк цчцн ондан бир гядяр гатылыр.
Азярбайжанда щейвадан бир чох хюряклярин щазырланмасында истифадя едилир (ят вя гуш хюрякляриня гарнир кими, гиймялянмиш щейванын щазырланмасында, кялям долмасынын йанында вя с.).
Щейванын тяркибиндя дямир чох олдуьундан онун екстракты ган азлыьында истифадя олунур. Дярман мягсяди иля щейванын тумлары мядя-баьырсаг, цряк-дамар хястяликляриндя, тяняффцс йолларынын илтищабында йумшалдыжы вя бяльямэятирижи юскцряк дярманы кими тятбиг едилир. Щейванын йарпагларындан дямлянмиш чайдан бронхиал астма хястялийиндя вя цряк аьрыларына гаршы, одунжаьынын габыьындан щазырланмыш чайдан ися мядя-баьырсаг хястяликляринин мцалижясиндя истифадя едирляр.
Щейва балверян битки кими дя гиймятляндирилир. Щяр эцлц орта щесабла 3,5-5,5 мг нектар верир. Нектары ширин, шяффаф, йцнэцл вя ятирли олдуьундан арылар тяряфиндян йахшы топланыр. Лакин щейванын чичякляри аз олдуьундан щяр щектардан 15-18 кг бал щасил едиля биляр.
|
Из за большого объема этот материал размещен на нескольких страницах:
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 |


